صفحه اصلی|اخبار|درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام|تماس با ما
منو اصلی
اوقات شرعی
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
عضویت
اصل تألیف قلوب؛ مبانی فقهی و نقش آن در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران
اصل تألیف قلوب؛ مبانی فقهی و نقش آن در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران تاریخ ثبت : 1396/05/26
طبقه بندي : فصلنامه حکومت اسلامی شماره 82 ,
عنوان : اصل تألیف قلوب؛ مبانی فقهی و نقش آن در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران
مولف : میثم خزائی و عبدالمجید سیفی و محمدعلی لیالی
دریافت فایلpdf : <#f:70/>
متن :
|83|

اصل تألیف قلوب؛ مبانی فقهی و نقش آن

در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

دريافت: 10/11/95

تأييد: 26/1/96

میثم خزائی*               

عبدالمجید سیفی**و محمدعلی لیالی***

چکیده

در دو دهه اخیر با متکثرسازی مفهوم قدرت، گونه نرم قدرت در کنار شکل سخت آن مورد توجه اندیشمندان قرار گرفته است. با این وجود توجه به قدرت نرم در اسلام دارای سابقه‎ای تاریخی بوده و در قالب ابزارهای متنوعی به کار بسته شده است. یکی از این ابزارها «تألیف قلوب» است که به‎عنوان یکی از مصارف زکات برای ارتقای سطح همدلی در بین مسلمین و همچنین گسترش دایره اسلام، مورد استفاده قرار گرفته است. با تأمل در مبانی قرآنی و روایی، می‏توان گفت تألیف قلوب تنها در مسأله زکات مطرح نیست؛ بلکه به عنوان یک اصل کلی، جهت تقویت امنیت و گسترش اسلام، مورد استفاده قرار گرفته است. به دلیل تغییرات گسترده در عرصه نظم و تعاملات بین‎المللی، کارکردها و شیوه‎های استفاده از «تألیف قلوب» دچار تحول جدی شده و به حوزه‎های متنوع‎تری بسط داده شده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی چگونگی استفاده از اصل تألیف قلوب در حوزه‎های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در جهت ارتقای قدرت نرم جمهوری اسلامی می‎پردازد.

واژگان كليدي

تألیف قلوب، قدرت نرم، جمهوری اسلامی


* استادیار گروه حقوق دانشگاه آیةالله العظمی بروجردی;.

** استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه آیةالله العظمی بروجردی

*** دانشجوی دکتری شیعه شناسی و عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی.


 

|84|

مقدمه

قدرت با ساختار سنتی‎اش، عمدتاً در شکل سخت آن مورد استفاده قرار می­گرفت. اهمیت قدرت و توانمندی­های نظامی تا حدود زیادی از ماهیت آنارشیک (فاقد اقتدار مرکزی) نظام بین­الملل نشأت می­گیرد (قوام، 1390، ص87).

از آنجا که در نظام بین­الملل هیچ مرجعی برای حمایت و صیانت از دولت­ها وجود ندارد، دولت­ها نیز برای تحقق اهداف خود بیشتر بر توانمندی­های خودشان تکیه می‎کنند. قدرت نیز در کسب این توانمندی­ها از سوی دولت­ها نقشی محوری ایفا می‎کند. دولت­ها در نظامی بین­المللی‎ایی قرار دارند که ویژگی اصلی آن رقابت و جنگ است (Collins, 2010, p.45).

با وجود نگاه سنتی به مفهوم قدرت که ناشی از نگاه واقع‌گرایانه است، در دو دهه اخیر نگاه نرم‌افزاری به قدرت اهمیت بیشتری یافته است. گسترش استفاده از رسانه‌ها، اهمیت یافتن ابعاد روابط فرهنگی در سطح بین‌المللی و اهمیت یافتن نقش استفاده از ابزارهای اقتصادی و فرهنگی در سطح روابط خارجی، توجه دولت­ها به استفاده از این ابزارها را بیشتر ساخته است. در این میان دولت­ها تلاش می­کنند دست به تقویت هر دو بعد قدرت خود بزنند. ماهیت فرهنگی انقلاب اسلامی سبب گردید تا جمهوری اسلامی ایران در دوران حیات خود همواره اهمیت خاصی برای عنصر قدرت نرم در عرصه‎های مختلف حاکمیت و حکومت قائل شود.

با توجه به تأثیر قابل توجه آموزه­های قرآنی و فقهی در شکل­دهی و بهره­گیری از قدرت نرم، می­توان ابزارهای مهمی در چارچوب این آموزه­ها­ مورد شناسایی قرار داد که ­بتواند به شکل تأثیرگذاری برای عمق بخشی به قدرت نرم جمهوری اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

یکی از مهم­ترین ابزارهایی که در چارچوب مفهوم قدرت نرم قرار گرفته و براساس آموزهای قرآنی و فقهی در اختیار حکومت اسلامی است، اصل «تألیف قلوب» است که می­تواند نقش مهمی در تحقق اهداف جمهوری اسلامی ایران که همانا گسترش


 

|85|

تفکرات اسلامی و بسط اندیشه انقلاب اسلامی است، داشته باشد. «مؤلفه قلوب» عنوانی است برای گروهی از انسان‎ها که یک صنف از اصناف هشت‎گانه مستحقان زکات که با هدف جلب و جذب آنان به سوی اسلام یا دفع خطرشان، با استفاده از این سهم مورد حمایت مالی مسلمانان و حاکم اسلامی قرار می­گیرند.

پرسش اصلی این پژوهش این است که تألیف قلوب چه نقش و جایگاهی می‎تواند ‎در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران داشته باشد؟

فرضیه­ای که در پاسخ به این سؤال بررسی می­شود این است که تألیف قلوب با تقویت باورهای دینی مسلمانان و افزایش نفوذ در میان تمام مردم جهان سبب افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران می­شود.

1. مفهوم شناسی

جهت شناخت دقیق مسأله ابتدا باید اصطلاحات ذیل مفهوم شناسی گردند:

قدرت نرم

مفهوم قدرت نرم توسط «جوزف نای» در اوایل دهه 1990 میلادی مورد استفاده قرار گرفت. از نظر نای، قدرت نرم توانایی تأثیرگذاری بر رفتار دیگران است تا با ایجاد جذابیت و از طریق غیراجبارآمیز به اهداف خود برسند (Nye, 2004, p.5). قدرت نرم، محصول و برآيند تصويرسازي مثبت، ارائه چهره موجه از خود، كسب اعتبار از افكار عمومي داخلي و جهاني و قدرت تأثيرگذاري غيرمستقيم توأم با رضايت بر ديگران است. امروزه اين قرائت از قدرت در مقابل قدرت سخت، قدرت نظامي و تسليحاتی است که به نحوي با اجبار و خشونت فيزيكي توأم است (خراسانی، 1389، ص45).

«نای»، قدرت نرم را بخش مهمی از منابع قدرت ملی معرفی می‌کند و بر ضرورت بهره‌گیری از آن در سیاست خارجی ایالات متحده تأکید دارد. وی در کتاب «ماهیت در حال تغییر قدرت آمریکا» در 1990 میلادی نظریه خود را مطرح کرد و سعی نمود آن را در آثار بعدی خود تشریح نماید. نای در این کتاب می‎گوید: «امروزه تعریف قدرت در


 

|86|

حال از دست دادن تأکیدش بر نیروی نظامی است. عوامل تکنولوژی، آموزش و رشد اقتصادی در حال اهمیت‌یابی در عرصه قدرت بین‌المللی هستند» (Nye, 1990, p.154).

اهميت قدرت نرم در روابط بين‌الملل اين است كه قابليت و توانايي تأثير بر كشورهاي ديگر را دارد، اما به‌صورت ناخودآگاه و تدريجي اين ابزار به‌عنوان شيوه غير مستقيم براي دست‎يابي به اهداف ملي قلمداد مي‌شود و به ‌عنوان آن روي سكه قدرت، كه نقش آن روز به‌روز روشن‌تر مي‌شود، خودنمايي مي‌كند. قدرت نرم همان قدرت شکل‌دهی و جهت‌بخشی به اندیشه و نحوه تفکر مردم درباره موضوعات مختلف است. این شکل قدرت همچنین دارای توانایی بالایی در دستور کار سازی بین‌المللی است (Nye, 1990, p.155).

«ساموئل بارکین»[i]  معتقد است شناخت ماهیت و شکل قدرت نرم و نحوه عمل آن بسیار دشوارتر از دیگر انواع قدرت است (Barkin, 2006, p.45).

فرهنگ مسلط در جهان كه از طريق رسانه‌هاي جمعي القا مي‌شود، به‌عنوان مهم‎ترين منبع قدرت نرم به‌شمار مي‌رود. فرهنگ هر كشور واجد عناصري چون زبان ملي، ارزش‌ها و هنجارهاي ملت مي‌باشد كه توسط غول‌هاي رسانه‌اي كه در قرن حاضر خود را به‌عنوان ابزار قدرت نرم معرفي كرده‌اند، تبليغ و منتشر مي‌شود. اين مسأله باعث الهام‌گيري ملت‌ها از فرهنگ ديگر كشورها و استقبال از فرهنگ جديد در مقابل ارزش‌ها و هنجارهاي سنتي و بومي كشور خود مي‌شود. ديپلماسي فرهنگي و فرهنگ در اينجا نقش ابزاري را دارد كه به هر كشور كمك مي‌كند تا به اهداف و منافع خود در سياست خارجي دست یابد (دهقانی فیروزآبادی، 1389، ص106).

قدرت نرم از محیط فرهنگی جامعه و توسط مردم کشور ناشی می‌شود؛ اگرچه دولت‌ها نقش کمتری در ایجاد قدرت نرم دارند، ولی می‌توانند قدرت نرم را از طریق ابزاری متنوع چون دیپلماسی عمومی برجسته سازند. قدرت نرم در هر کشور متکی بر سه عامل اصلی است: اول، فرهنگ کشور است؛ زمانی‌که در نگاه دیگران جذابیت داشته باشد. دوم، ارزش‌ها و مطلوبیت‌های سیاسی است که این ارزش‌ها در داخل و خارج کشور برای جهانیان و ملل دیگر خوشایند باشد. سیاست خارجی نیز عامل سوم


[i]. Samuel Barkin.


 

|87|

است که مشروعیت و اقتدار اخلاقی دولت‌ها در دید جهانیان را نشان می‌دهد (آقایی و حسینی، 1391، ص206).

در قرن بيست و يكم، توسعه فناوري‌هاي ارتباطات و اطلاعات، تأثير شگرفي بر گسترش وابستگي اقتصادي و مداخله اقتصادي در ديگر كشورها توسط كشورهاي قدرتمند به‎وجود آورده است. كاهش هزينه‌هاي حمل‌ و نقل و ارتباطات، زمينه‌ساز دگرگوني كلي در بازارهاي جهاني شده است. توسعه و شتاب فزاينده شركت‌هاي فرامليتي كه فعاليت‌هاي اقتصادي را به آن سوي مرزها كشانيده‌اند، محذورات قدرت نرم را بيش از پيش آشكار مي‌سازند. فرايند مدرنيزاسيون، شهرنشيني، گسترش ارتباطات بين‌ ملل توسعه‌يافته و درحال توسعه و پراكنده شدن قدرت دولتي به بازيگران خصوصي و فرامنطقه‌اي باعث گسترش قدرت نرم در روابط‌ بين‌الملل شده‌ است (همان، 1391، ص204).

تألیف قلوب

تألیف قلوب از دو واژه «تألیف» و «قلوب» تشکیل شده است.

«تألیف» که از ریشه «إلف» یعنی انضمام چیزی به چیزی دیگر و اشیاء کثیره (مصطفوی، 1402ق، ج1، ص106) و اجتماع همراه با میل و رغبت (راغب، 1412ق، ص80) گرفته شده است، به معنای ایجاد الفت و دوستی بین دو چیز (ابن منظور، 1414ق، ج9، ص10) و جمع بین آنها بعد از تفرق آنهاست (زبیدی، 1414ق، ج12، ص90). در فارسی بهترین معنا برای آن، کلمه «پیوند» است (قرشى، 1412ق، ج1، ص92).

«قلوب» جمع قلب به معنای دگرگون ساختن و وارونه نمودن است. قلب در لغت به معنای دل یا همان عضو معروف در بدن و تنظيم كننده و جريان دهندۀ خون است كه در سينه قرار گرفته است (قرشى، 1412ق، ج‌6، ص25؛ فراهیدی، 1410ق، ج5، ص170).

قلب در اصطلاح قرآنی، در معانی متعددی به کار رفته است. خداوند در آیات


 

|88|

متعدد قلب را منشأ خير و شرّ[i]  و مخزن رأفت، رحمت، اطمينان و سكينه می‎داند.[ii]   در مواردی مراد از قلب در قرآن[iii]  روح و نفس انسانی تفسیر شده است (مصباح یزدی، 1378، ص264). از این‎رو گفته‎اند که پیامبر با روح خود وحی را دریافت و به آن شناخت پیدا می‎کرد (محمدی ری شهری، 1370، ص221-207).

به نظر می‎رسد معنای مورد نظر از قلب در بحث تألیف قلوب نیز همین معنای روح است.

از نظر لغویین مراد از نفس و نفوس در بسيارى از آيات، باطن و درون انسان است كه با قلب و صدر نيز مي‎سازد (قرشى، 1412ق، ج6، ص30).

بنابراین، می‌توان اصطلاح «تألیف قلوب» را به معنای ایجاد سازگاری و همدلی میان مردم برای همکاری در گذران زندگی دانست. در فارسی نیز این ترکیب به معنای ایجاد ارتباط میان کسان، برقراری دوستی و پیوند میان مردم به کار رفته است (دهخدا، 1377، ج۴، ص۵۵۳۷).

تألیف قلوب عنوانی مرکب و برگرفته از کاربرد قرآنی «مؤلفة قلوبهم» به معنای تألیف شوندگان با مودّت و احسان است (طریحی، 1416ق، ج5، ص26). این ترکیب دارای مفهوم اصطلاحی با کاربرد فقهی است که برگرفته از آیه 60 سوره توبه و یادآور حکم شرعی به نام «مؤلفة قلوبهم» در باب زکات است. مؤلفه قلوب عنوانی است برای گروهی از انسان‎ها که یک صنف از اصناف هشت‎گانه مستحقان زکات‎اند که با هدف جلب و جذب آنان به سوی اسلام یا دفع خطرشان، با استفاده از این سهم از زکات مورد حمایت مالی مسلمانان و حاکم اسلامی قرار می‎گیرند (مبلغ، 1391، ص90).

2. مبانی اصل تألیف قلوب

شناخت مبانی قرآنی و روایی اصل تألیف قلوب ضرورت دارد.

برخی از مبانی اصل تألیف قلوب عبارتند از:


[i]. «إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما» (بقره(2): 225)؛ «وَ مَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ» (بقره(2): 283)؛ «وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ. كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ» (مجادله(58): 22).

[ii]. «وَ جَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً» (حديد(57): 27).

[iii]. «عَلی قَلبکَ لِتَکونَ مِنَ المُنذِرینَ» (شعراء(26): 194).


 

|89|

1. قرآن

درباره مبانی قرآنی اصل تألیف قلوب می‎توان به آیات ذیل اشاره کرد:

1. «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوانا» (آل عمران(3): 103)؛ و همگى به وسيله حبل خدا خويشتن را حفظ كنيد و متفرق نشويد و نعمت خدا بر خويشتن را بياد آريد. بياد آريد كه با يكديگر دشمن بوديد و او بين دل‎هايتان الفت برقرار كرد و در نتيجه نعمت او برادر شديد.

تفسیر آیه: قرآن کریم در این آیه به نعمت بزرگ اتحاد و برادرى اشاره نموده و مسلمانان را به تفكر در وضع اندوه‎بار گذشته و مقايسه آن «پراكندگى» با اين «وحدت» دعوت مى‏كند، و می‎فرماید: «فراموش نكنيد كه در گذشته چگونه با هم دشمن بوديد ولى خداوند در پرتو اسلام و ايمان دل‎هاى شما را به هم مربوط ساخت و شما دشمنان ديروز، برادران امروز شديد» (مکارم شیرازی، 1374، ج‏3، ص29).  

خدواند در این آیه كلمه «نعمت» را دو بار در اين جمله تكرار كرده و به اين طريق اهميت موهبت اتفاق و برادرى را گوش زد نموده است (همان) و از این طریق عنوان می‎نماید كه این امتنانى است از جانب خداوند (طباطبایی، 1417ق، ج‏3، ص371).

همچنین در تفسیر آیه گفته شده است که مراد از «نعمت» همان الفتى است كه خداوند در آیه نام برده است و مراد به اخوتى هم كه اين نعمت آن را محقق ساخته نيز همان تألف قلوب است. پس اخوت در اينجا حقيقتى ادعايى است نه واقعى؛ چون برادرى واقعى عبارت است از شركت دو نفر يا بيشتر در پدر و مادر واحد (همان).

نكته ديگر اينكه خدای متعال مسأله تأليف قلوب مؤمنان را به خود نسبت داده و مى‏گويد:

خدا در ميان دل‎هاى شما الفت ايجاد كرد و با اين تعبير، اشاره به معجزه اجتماعى اسلام نموده؛ زيرا اگر سابقه دشمنى و عداوت پيشين عرب را درست دقت كنيم كه چگونه كينه‏هاى ريشه‏دار در طول سال‎هاى متمادى در دل‎هاى آنها انباشته شده بود و چگونه يك موضوع جزئى و ساده كافى بود آتش جنگ خونينى در ميان آنها بيفروزد؛ مخصوصاً با توجه به اينكه مردم نادان و بى‏سواد و نيمه وحشى معمولاً افرادى لجوج و انعطاف‏ناپذيرند و به


 

|90|

آسانى حاضر به فراموش كردن كوچك‎ترين مسائل گذشته نيستند، در اين صورت اهميت اين «معجزه بزرگ اجتماعى» اسلام آشكار مى‏شود و ثابت مى‏گردد كه از طرق عادى و معمولى امكان‏پذير نبود كه در طى چند سال، از چنان ملت پراكنده و كينه‏توز و نادان و بى خبر، ملتى واحد و متحد و برادر بسازند (مکارم شیرازی، 1374، ج‏3، ص30).

2. «إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيم» (توبه(9): 60)؛ زكات فقط از آن فقرا و تنگ‎دستان و عاملان آن است و آنها كه جلب دل‎هايشان كنند و براى آزاد كردن بردگان و قرض‏داران و صرف در راه خدا و به راه ماندگان است و اين قرارى از جانب خداست و خدا داناى شايسته‏كار است.

تفسیر آیه: آنچه که در آیه مذکور مورد بحث است، اصطلاح «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» است. مقصود از «مؤلفة قلوبهم» كسانى هستند كه با دادن سهمى از زكات به ايشان، دل‎هايشان به طرف اسلام متمايل مى‏شود و به تدريج به اسلام درمى‏آيند و يا اگر مسلمان نمى‏شوند حداقل مسلمانان را در دفع دشمن كمك مى‏كنند و يا در برآوردن پاره‏اى از حوایج دينى كارى صورت مى‏دهند (طباطبایی، 1417ق، ج‏9، ص311).

امام صادق(ع) در روایتی يكايک مصارف زکات را توضيح داده‏ و در مورد «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» می‎فرماید:

و مؤلفة قلوبهم عبارتند از مردمى كه قائل به توحيد خدا هستند و لکن هنوز معرفت در دل‎هايشان راه نيافته و نفهميده‏اند كه محمد(ص) رسول خدا است؛ لذا رسول خدا(ص) دل‎هاى ايشان را به‎دست مى‏آورد و به ايشان زياده از حد محبت مى‏كرد و تعليم مى‏داد تا شايد او را به نبوت بشناسند و يك سهم از صدقات را هم براى آنان قرار داد تا دل‎هايشان به اسلام متمايل گردد (همان، ص320).

همچنین گفته شده است «مؤلفة قلوبهم» يعنى كسانى كه انگيزه معنوى نيرومندى براى پيشبرد اهداف اسلامى ندارند و با تشويق مالى مى‏توان تأليف قلب و جلب محبت


 

|91|

آنان نمود (مکارم شیرازی، 1374، ج‏8، ص5).

3. «وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» (انفال(8): 63)؛ و ميان دل‎هايشان الفت برقرار ساخت. اگر تو آنچه در زمين است همه را خرج مى‏كردى نمى‏توانستى ميان دل‎هايشان الفت بيندازى و لكن خدا ميانشان الفت انداخت كه او مقتدرى است شايسته كار.

تفسیر آیه: یکی از آیاتی که در آن به مسأله تألیف قلوب اشاره شده است آیه 63 سوره انفال است. این آیه اشاره به امت اسلام دارد. خداوند بر امت اسلام منت نهاده و صفت رذيله بخل را (که از عوامل کدورت و کینه توزی است) از دل‎هاى آنها زدوده و ميان دل‎هاى آنها ايجاد الفت نمود (طباطبایی، 1417ق، ج‏9، ص118)؛ زیرا با توجه به این قسمت از آیه (اگر تو آنچه در زمين است همه را خرج مى‏كردى نمى‏توانستى ميان دل‎هايشان الفت بيندازى) تا زمانی که دنیا پرستی و صفت بخل وجود دارد، حتی اگر تمام دنیا را هم صرف آنها کنی، همچنان نزاع و اختلاف میان امت‎ها وجود دارد.

اسلام براى پديد آوردن انس و الفت میان مردم، نخست آنها را به معارف الهى آشنا ساخت و آن معارف را در ميان آنان منتشر و به آنها گوشزد نمود كه زندگى انسانى يك زندگى جاويدان‏ بوده و منحصر به اين چند روز مختصر دنيا نيست تا با سپرى شدن آن زندگى انسانى هم سپرى شود و سعادت در آن زندگى جاودانه مانند زندگى دنيا به بهره‏مندى از لذایذ مادى و چريدن در چراگاه پست ماديت نيست؛ بلكه حياتى است واقعى و عيشى است حقيقى كه انسان به آن حيات زنده گشته و در كرامت عبوديت خداى سبحان عيش مى‏كند و به نعمت‏هاى قرب خدا متنعم مى‏گردد (همان، ص119).

وقتى مسلمانان اين سنت الهى را سنت خود قرار دهند و خواهش دل‎هاى خود را از تمتع به ماديات كه هدفى حيوانى و غرضى مادى است به‎سوى اين تمتع معنوى بگردانند كه هيچ تزاحم و محروميتى در آن نيست، قهراً خشم و دشمنى از دل‎هايشان زايل گشته و جان‎هايشان از بخل و غلبه هوى و هوس رهايى يافته به لطف خدا برادران يكديگر مى‏شوند و آن چنان كه بايد رستگار مى‏گردند (همان).

در تفسیر دیگر آیه آمده است فراهم ساختن الفت و پيوند دل‎ها از طرق مادى و عادى


 

|92|

امكان‏پذير نبود: «لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِم». ولى اين خدا بود كه در ميان آنها به‎وسيله ايمان الفت ايجاد كرد: «وَ لكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ‏» (مکارم شیرازی، 1374، ج‏7، ص231).

در حقیقت تنها چيزى كه مى‏تواند آن كينه‏هاى راسخ و ريشه‏دار را از ميان ببرد، ايجاد يك نوع انقلاب و دگرگونى در افكار و انديشه‏ها و جان‎ها است؛ آن چنان انقلابى كه شخصيت‏ها را دگرگون سازد و طرز تفكرها را عوض كند و در سطحى بسيار بالاتر از آنچه بودند قرار گيرند؛ به طورى كه اعمال گذشته در نظرشان پست و ناچيز و ابلهانه جلوه كند و به دنبال آن دست به يك خانه تكانى در اعماق وجود خود بزنند و زباله‏هاى كينه و قساوت و انتقام‏جويى و تعصب‏هاى قبيله‏اى و مانند آن را بيرون بريزند و اين كارى است كه از پول و ثروت هرگز ساخته نيست؛ بلكه تنها در سايه ايمان و توحيد واقعى امكان‏پذير است (همان، ص232).

در اينجا باید به این نكته توجه كرد که اين قانون تنها مربوط به مسلمانان نخستين نبوده و امروز هم كه اسلام سايه خود را بر سر تمام مسلمانان جهان گسترده و از نژادهاى مختلف و اقوام كاملاً متفاوت و گروه‏هاى اجتماعى متنوع پيروانى دارد، هيچ حلقه اتصالى نمى‏تواند آنها را به هم متحد و مربوط سازد؛ جز حلقه اتصال ايمان و توحيد. اموال، ثروت‎ها و تشويق‎هاى مادى و كنگره‏ها و كنفرانس‎ها به تنهايى كارى از آنها ساخته نيست. بايد همان شعله‏اى در دل‏ها افروخته شود كه در قلوب مسلمانان نخستين بود و نصرت و پيروزى نيز تنها از همين راه اخوت اسلامى ميسر است (همان، ص233).

دلالت آیات و دیدگاه مختار: با دقت در آیات مورد استناد ملاحظه می‏گردد که آیات ۱۰۳ آل عمران و 63 سوره انفال، ناظر به تألیف قلوب میان مسلمانان است. اما با بررسی آیه۶۰ سوره توبه، در می‎یابیم که تألیف قلوب مطرح در آیه عمومیت داشته و مسلمانان و کفار را شامل می‏گردد.

با جمع آیات می‏توان گفت تألیف قلوب هم شامل مسلمانان (جهت اتحاد و تقویت ایمان) و هم شامل کفار (جهت گرایش به اسلام و حفظ کیان حکومت اسلامی)


 

|93|

می‏گردد.

همچنین از آیات مذکور استفاده می‏شود که هرچند تخصیص بودجه برای تألیف قلوب امری واجب است، لکن تنها از این طریق نمی‎توان تألیف قلوب را میان جوامع ایجاد نمود؛ بلکه تنها در سايه ايمان و توحيد واقعى است که می‎توان تألیف قلوب واقعی را در میان جوامع ایجاد نمود.

2. روایات

با بررسی منابع روایی ملاحظه می‎گردد که در روایت متعددی به اصل تألیف قلوب اشاره گردیده است:

روایات علت حج: آیین حج می‎تواند یکی از عوامل تألیف قلوب میان کشورهای اسلامی گردد؛ زیرا زمینه ساز آشنایی مسلمانان با یکدیگر و مایه ایجاد دل‎بستگی و پیوند میان اقوام اسلامی با رنگ‌ها و زبان‌های گوناگون می‌گردد و این هم‎دلی زمینه بهبود وضع مسلمانان را فراهم می‌سازد (کشکولیه، 1383، ص۱۸۹). در روایات اسلامی نیز به این ویژگی حج اشاره شده است. به عنوان مثال از «هشام بن حکم» روایت گردیده است که ایشان از امام صادق(ع) در مورد حج و طواف خانه خدا سؤال نمود که امام در پاسخ فرمودند:

خداوند خلایق را خلق نمود.... و آنها را به اطاعت در دین و  مصالح در امورات دنیایشان امر نمود. پس از آن در دنیا اجتماعات در شرق و غرب را به وجود آورد تا همدیگر را بشناسند و اقوام از شهری به شهر دیگر برای تجارت سیر نمایند و با این کار کرایه دهندگان چارپایان و صاحبان شترها منتفع شوند و برای اینکه آثار و اخبار رسول الله(ص) شناخته شده و مردم با صحبت در مورد آن در بلادشان، این آثار و اخبار را یادآوری کرده و فراموش نکنند و اگر اینها نبود جلب کالاها و سود تجارت ساقط شده و اخبار از بین می‎رفت و اینها علت حج است (حر عاملی، 1409ق، ج11، ص14).


 

|94|

با تأمل در روایت روشن می‎گردد که آیین حج مایه گردهمایی مسلمانان از شرق و غرب و سبب هم‎بستگی میان آنان شمرده شده است.

روایات بخشش غنائم به مؤلفة قلوبهم: در این باره روایات متعددی از پیامبر(ص) نقل گردیده است که بخشی از غنائم را به بزرگان تازه مسلمان و مشرک پرداخت می‎نمود. به عنوان مثال «انس بن مالک» می‏گوید هنگام تقسیم غنائم در روز حنین، پیامبر(ص) مقداری از غنائم را به مردانی از قریش اعطا کرد. گروهی از انصار در این زمان گفتند خداوند پیامبر را ببخشد که به قریش اعطا کرد و ما را رها کرد در حالی که قطره‎های خون آنها از شمشیرهای ما می‏چکد. بعد از این ماجرا پیامبر(ص) انصار را جمع نمود و فرمود: «این چه سخنی است که از شما به من رسیده است؟!». فقیهان انصار به پیامبر اظهار نمودند: یا رسول الله(ص) صاحبان رأی ما چیزی نگفتند اما مردم عوام ما گفتند خداوند پیامبر را ببخشد که (از غنائم) به قریش اعطا کرد و ما را رها کرد؛ در حالی که قطره‏های خون آنها از شمشیرهای ما می‏چکد. در این هنگام رسول الله(ص) فرمودند: «به‎راستی من به مردمی که دورانی به عهد کفر بوده‏اند مالی را جهت تألیف قلوب می‏دهم. آیا راضی نمی‏شوید که اینها با اموالی بروند، لکن با قوم و عشیره خود به سمت رسول الله برگردند؟ به خدا سوگند با آنچه بر می‏گردند بهتر است از آنچه که با آن رفتند». در این هنگام گفتند بلی یا رسول الله به تحقیق راضی گشتیم. در این هنگام پیامبر(ص) فرمودند: «همانا شما با سختی شدیدی مواجه می‏شوید؛ پس صبر کنید تا اینکه خدا و رسول او را ملاقات کنید در حالی ‏که من بر حوض (کوثر) هستم». گفتند: صبر خواهیم کرد (نیشابوری، بی‎تا، ج۳، ص۱۰۸).

در این روایت ملاحظه می‏شود که پیامبر(ص) از غنائم نبرد حنین به اشراف و بزرگان قریش پرداخت نمود و در پاسخ به این اعطا که به وی یاری رسانده بودند، اشاره به تألیف قلوب آنها می‏نماید.

روایات پرداخت زکات به مؤلفة قلوبهم: در پرداخت زکات به مؤلفة قلوبهم روایات متعددی از پیامبر و ائمه(ع) نقل گردیده است. به عنوان مثال از «زراره» منقول است که ایشان از امام صادق7 درباره مؤلفة قلوبهم سؤال کرده و امام در پاسخ


 

|95|

فرمودند:

آنها قومی هستند که به وحدانیت خدا اقرار نموده و عبادت غیر خداوند را ترک کرده و شهادتین را بر زبان جاری نموده‏اند؛ در حالی ‏که قبلاً نسبت به آنچه که بر پیامبر(ص) نازل شده بود تردید داشتند. پس خداوند نبی‎اش را امر نمود که با مال و عطایا قلب آنها را تألیف نماید تا اینکه اسلام‎شان نیکو و بر دینی که وارد آن شده و به آن اقرار نموده‏اند، ثابت قدم گردند (نوری، 1408ق، ج‌7، ص102‌).

همچنین از «زراره»، «حمران» و «محمد بن مسلم» از امام باقر و امام صادق(ع) نقل گردیده است که فرمودند: « آنها گروهی هستند که رسول الله(ص) آنها را مورد تألیف قلوب قرار داده و میان آنها چیزی (از اموال) را تقسیم نمود» (همان، ص103‌).

3. اجماع

با بررسی منابع اسلامی ملاحظه می‏گردد که علما و فقیهان اسلامی (امامیه و اهل سنت) اجمالاً بر وجود اصل تألیف قلوب در اسلام اتفاق نظر دارند (حلی، 1413ق، ج1، ص348؛ نجفی، 1404ق، ج۱۵، ص۳۴۳؛ عراقی، 1414ق، ج3، ص12؛ قرضاوی، 1401ق، ج2، ص610).

4. بنای عقلا

با تأمل در رفتار و سیره عقلا فارغ از هر دین و مسلکی که دارند، می‎توان گفت عقلا مدارا و رأفت را در جلب قلوب مورد تأکید قرار می‏دهند و خشونت و تندگویی را در تسلط بر قلوب مردم، رفتاری غیر عقلایی قلمداد می‏نمایند.

با تامل در ادله اربعه (قرآن، روایات، اجماع و عقل) روشن می‏گردد که اصل تألیف قلوب در شرع اسلام پذیرفته شده است.

ملاحظه می‏گردد که در قرآن و کلام معصومین(ع)، اصل تألیف قلوب به خوبی مورد توجه قرار گرفته است. با تأمل در کلام فقیهان نیز این مهم اثبات می‏گردد؛ چراکه فقیهان امامیه و اهل سنت، اصل تألیف قلوب را جهت گسترش اسلام مورد تأکید قرار


 

|96|

داده‏اند.

البته با توجه به اینکه اصل تألیف قلوب، مورد تأیید بنای عقلا است ـ چراکه سایر جوامع و دولت ها فارغ از هر دین و آیینی که دارند، در سیاست‎های خود به این اصل توجه دارند ـ به نظر می‏رسد آیات و روایات این اصل را تأسیس ننموده‏اند؛ بلکه رفتار عقلا را امضا نموده‏اند.

براین اساس باید گفت اصل تألیف قلوب از جمله رفتارهای عقلایی است که مورد تأیید شرع مقدس اسلام نیز قرار گرفته است.

4. گستره و قلمرو تألیف شوندگان

موارد ذیل داخل در مفهوم مؤلفة قلوبهم قرار می‎گیرند:

الف) کفار: بر این اساس، مؤلفة قلوبهم تنها کفاری هستند که با دادن قسمتی از صدقات به آنها به اسلام متمایل گردیده تا در قتال با اهل شرک به مسلمانان کمک کنند (طوسی، 1387ق، ج‌1، ص249؛ اردبیلی، بی‎تا، ص188).

با تأمل در کتب قائلین به این دیدگاه به نظر می‎رسد دلیلی که این گروه برای اثبات نظر خود مطرح نموده‎اند اجماع است (طوسی، 1387ق، ج‌1، ص249).

ب) کفار و مسلمانان: بنا بر این دیدگاه، مؤلفة القلوب عبارتند از:

1. کفار: که براي جلب آنان به جهاد و مبارزه، سهمي برايشان قرار داده مي‏شود.

2. مسلمانان: که چهار دسته‎اند:

اول: آن دسته از مسلماناني که از مشرکان و کفار، خویشاوندانی داشته باشند. در اين مورد، مسلمين تأليف قلوب مي‎شوند تا کفارِ هم قوم آنان نيز راغب به اسلام شوند.

دوم: آن دسته از مسلمين که نيت و ايمانشان ضعيف است و در امر دين متزلزل‎ند. اينان نيز تأليف قلوب مي‎شوند تا شايد ايمانشان تقويت گردد و از تزلزل خارج شوند.

سوم: آن دسته از مسلمين که در هم‎جواري محل جمع آوري زکات باشند.

چهارم: آن دسته از مسلمين که مرزنشين باشند. آنها نيز تأليف قلوب مي‎شوند تا در دفاع و حراست از مرزها، قوي‎تر و مصمم‎تر باشند (عراقی، 1414ق، ج3، ص11؛


 

|97|

مغنیه، 1421ق، ج‌2، ص82؛ امام خمینی، بی‎تا، ج1، ص336). این دیدگاه جهت اثبات نظر خود بیان می‎دارد که رسول اللّه(ص) در دوران خود، مشركين (از جمله صفوان بن أمية) و منافقین (از جمله أبوسفيان) را تألیف قلوب نموده است. علاوه بر این، لفظ مؤلفة قلوبهم عام بوده و شامل مسلمانان و مشرکین می‎گردد (مغنیه، 1421ق، ج‌2، ص82).

ارزیابی دیدگاه‎ها

در پاسخ به دیدگاه اول (مؤلفة قلوبهم تنها برای کفار و دلیل آن هم اجماع است) باید گفت: با توجه به وجود اقوال متعدد در این مسأله، اجماعی منعقد نگردیده است؛ بلکه با ملاحظه منابع روایی مشاهده می‏گردد که روایاتی در مورد تألیف قلوب برای هر دو گروه مسلمانان و مشرکین وجود دارد. همچنین آنچه که از تعبير «مؤلفة قلوبهم» در قرآن فهميده مى‏شود این است كه يكى از مصارف زكات، كسانى هستند كه به خاطر ايجاد الفت و محبت به آنها زكات داده مى‏شود. براین اساس نمی‎توان این اصطلاح را مختص به گروه خاصی دانست؛ زیرا «مؤلفة قلوبهم» عام بوده و شامل تمام دسته‎هاي مسلمين، کفار و منافقان مي‏شود؛ يعني امام و رهبر جامعه اسلامي مي‏تواند در تأليف قلوب هر کس و يا قبيله و دسته‏اي را که براي اسلام مصلحت ببيند، از زکات بپردازد. پاره‏اى از روايات نیز كه در اين زمينه وارد شده مفهوم وسيعى دارد و تمام كسانى را كه با تشويق مالى از آنها به نفع اسلام و مسلمين جلب محبت مى‏شود، در برمى‏گيرد و دليلى بر تخصيص آن به كفار نيست (نوری، 1407ق، ج7، ص103).

تأليف قلوب شامل هر دو گروه مسلمان و کافر مي‎گردد؛ نه تنها براي اينکه مستقيماً در جهاد با کفار ديگر همراه مسلمين بشوند؛ بلکه براي دفاع از اسلام و نيز افزودن به شوکت و عظمت نام آن مي‏توان پول خرج کرد و تأليف قلوب نمود. حتي نه تنها مسلمان بودن در مؤلفة القلوب شرط نيست؛ بلکه فقيربودن آنان نيز شرط نيست. در صورت غني بودن آنان نيز اگر مصلحت اسلام اقتضا کند، بايد پول به آنان داد تا تأليف قلوب گردند (عراقی، 1414ق، ج3، ص12).


 

|98|

با بررسی منابع فقهی، می‎توان گفت «مؤلفة قلوبهم» عام بوده و شامل تمام دسته‎هاي مختلف مسلمين، کفار و منافقان مي‏شود.

براین اساس با توجه به عموم آیه و روایات، باید گفت گستره تألیف قلوب، تنها محدود به کفار نشده؛ بلکه هم شامل مسلمانان (جهت اتحاد امت اسلام و تقویت ایمان آنها) و هم شامل کفار (جهت حفظ کیان نظام اسلامی و گرایش آنها به اسلام) می‏گردد.

5. اصل تألیف قلوب و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

یکی از مهم‎ترین اهدافی که جمهوری اسلامی ایران از بدو انقلاب تاکنون پیگیری نموده، تلاش برای ارتقای سطح روابط بین آحاد مسلمانان در سرتاسر عالم بوده است. از این‎رو در اصل سوم قانون اساسی دولت موظف است تمام امکانات خود را برای نیل به گسترش روابط با همه مسلمانان و حمایت از مستضعفان را به کار گیرد. برای نیل به این هدف جمهوری اسلامی ایران تلاش داشته تا با به کارگیری ابزارهای متنوع خود از جمله قدرت نرم، به شیوه­های گوناگون بهره ببرد.

به طور کلی مواردی نظیر ارزش‎ها و هنجارهای اسلامی، انقلابی و ایرانی، فرهنگ اسلامی، اعتبار، شهرت، مشروعیت و مقبولیت، معارف، علم و دانش و اطلاعات را می‎توان به عنوان مهم‎ترین منابع قدرت نرم جمهوری اسلامی تعریف نمود. مسائلی مانند جاذبه‎های ارزشی، هنجاری و فرهنگی ایران قادر است تا دیگران را با صرف هزینه مادی و معنوی کمتری جذب سیاست‎ها و اهداف خود کند. پس اگر ارزش‎ها و هنجارهای جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه و جهان مشروعیت و مقبولیت یابد، از فرهنگ و روش زندگی آن الگوبرداری خواهد شد. این امر به معنای توانایی ایران در شکل دهی به ارجحیت‎های سایر کشورها و اعمال قدرت نرم می‎باشد.

اصل تأليف قلوب می‎تواند نقش مهمی را در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران ایفا نماید.

ابزارهای اصل تألیف قلوب

جهت استفاده از اصل تألیف قلوب، باید از ابزارهای مشروعی که مورد تأکید اسلام


 

|99|

است، استفاده نمود. به طور کلی با بررسی منابع اسلامی، می‎توان ابزارهای ذیل را در سیره معصومین(ع) ملاحظه نمود:

ابزارهای اقتصادی

در این راستا، ابزارهای اقتصادی به­عنوان یکی از مهم‎ترین ابزارهای تحقق اهداف سیاست خارجی در حوزه قدرت نرم همواره مدنظر اندیشمندان این حوزه بوده است. در این میان تألیف قلوب که دارای سابقه تاریخی استفاده به­عنوان یک ابزار قدرت نرم از زمان پیامبر(ص) بوده می­تواند به شکل جدی مورد استفاده قرار گیرد. با توجه به سیره معصومین(ع) و شرع می‎توان گفت این ابزار در صدر اسلام عمدتاً به شکل پرداخت بخشی از زکات به غیر مسلمانان و افراد تازه مسلمان، کمک‎ها و مشارکت‎های اجتماعی و بخشش و هدیه به غیر مسلمانان بوده است.

الف) پرداخت زکات: تردیدی در پرداخت زکات به غیر مسلمانان جهت جلب قلوب آنها و در نهایت تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران باقی نمی‎ماند.

اگر دل‎جویی و جذب غیرمسلمانان به سوی اسلام با گفتگو و تفاهم مؤدبانه و معاشرت و رفتار نیکو باشد و با مسلمانان هم آهنگ و هم دل گردند، به این کار بسنده می‌شود و از درآمد زکات برای چنین کاری استفاده نمی‌شود. اما اگر همراهی کفار با غیر زکات و غیر مؤلفة قلوبهم امکان نداشت، این امر از طریق پرداخت زکات و مؤلفة قلوبهم اتفاق می‎افتد.

در این باره «صاحب جواهر»، در کتاب زکات، رأی بعضی از فقیهان را که گفته‌اند سهم مؤلفة قلوب، در این روزگار مورد ندارد و ویژه دوران حضور معصومان(ع) بوده است، ضعیف می‌شمارد و بر آن است که در هر عصری می‌توان برای دل جویی و جذب غیر مسلمانان به سوی اسلام، از درآمد زکات استفاده کرد و استفاده از درآمد زکات را نیز جایز می‌داند (نجفی، 1404ق، ج۱۵، ص۳۴۳).

ب) کمک به فقرای غیر مسلمان و مشارکت اجتماعی در سطح بین الملل: بی‎تردید در هر جامعه‎ای موقعيت‌ اقتصادي‌ افراد يكسان‌ نيست‌ و نمي‌توان‌ جامعه‌ را از


 

|100|

نيازمندان‌ تهي‌ دانست‌. براین اساس می‎توان این مهم را در سطح بین المللی مورد توجه قرار داده و در کمک به کشورهای فقیر، مردم مستمند کشورها، مناطق دچار بلایای طبیعی از قبیل سیل و زلزله، مشارکت نمود.

این نگاه عام را می‎توان در کلام معصومین ملاحظه نمود. گفته شده، رسول خدا(ص) هميشه از احوال فقيران و محتاجانِ مسلمان و غير مسلمان جويا شده و به آنان انفاق مي‎كرد. به عنوان مثال ایشان بر خانواده‏اي از يهود صدقه‏اي داد و آن صدقه همچنان برای آنان استمرار يافت (ابوعبيد، 1406ق، ص65) و یا پيامبر(ص) همسر خويش (صفيّه) را از تصدّق بر خويشان يهوديش منع نمي‎كرد (همان، ص605).

‌در کمک به غیر مسلمانان نیز از ائمه اطهار(ع) روایات متعددی نقل گردیده است. به عنوان نمونه امام علی(ع)، وصيت‌ مسلمانان‌ به‌ سود اهل‌ ذمه را‌ روا دانسته‌ و‌ مي‌فرمايد: «وصيت‌ فرد در يك‌ سوم‌ اموالش‌ نافذ است؛ گرچه‌ به‌ سود يهودي‌ يا مسيحي‌ باشد» (نوري، 1408، ج14، ص118).

نقل شده است كه امام علي(ع) به پيرمرد نابيناي كهن سالي كه گدايي مي‏كرد برخورد و فرمود: اين كيست؟ گفتند مسيحي است. حضرت فرمود: «از او كار كشيده‏ايد تا اكنون كه پير و ناتوان شده محرومش ساخته‏ايد. از بيت المال مخارج او را بپردازيد» (طوسی، 1407ق، ج6، ص293).

در روایتی دیگر امام علی(ع) به‌ امام‌ حسن(ع) فرمود: «كردار نيكت‌ را درباره‌ همه‌ مردم‌ روا دار» (تمیمی آمدي، 1410ق، حدیث 8685).

«عمرو بن ابي نصر» مي‏گويد: «به امام صادق(ع) عرض كردم: اهاليِ اطراف بر ما وارد مي‏شوند و در ميان آنان يهودي، مسيحي و مجوسي است. آيا به آنان صدقه بدهيم؟ فرمودند: آري» (کلینی، 1407ق، ج4، ص14).

ملاحظه می‎گردد در کلام پیامبر و ائمه(ع) معنای عام ملحوظ است که تمام افراد حتی کفار و اهل کتاب را شامل می‎شود.

ج) بخشش و هدیه: ابزار اقتصادی دیگری که می‏تواند در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در راستای اصل تألیف قلوب به کار گرفته شود، بخشش و هدیه دادن به


 

|101|

غیر مسلمانان است. در سیره و رفتار معصومین(ع)، هدیه دادن و یا هدیه گرفتن از غیر مسلمانان منعی ندارد؛ به‎ویژه اگر این کار سبب تلطیف و تصحیح موضع فکریِ آنها درباره اسلام و مسلمانان گردیده و آنها را به فرهنگ و آموزه‌های اسلامی نزدیک کند.

در سیره پیامبر(ص) استفاده از این ابزار برای جذب غیر مسلمانان ملاحظه می‌گردد. به عنوان مثال در سال پنجم هجرت، حضرت به منظور دل‎جویی از مردم مکه، برای «ابوسفیان» مقداری خرمای رطب به عنوان هدیه فرستاد و ابوسفیان نیز هدیه‌ای برای حضرت فرستاد (حر عاملی، ج۱۶، ص۴۷۳).

همچنین پیامبر از غنائم نبرد طائف به اشراف و بزرگان نومسلمان یا مشرکانی که به وی یاری رسانده بودند، بیش از دیگران سهم داد تا نظر آنها و قبیله و فامیل‎شان را جلب نماید و میان ایشان انس و الفت برقرار سازد (نیشابوری، بی‎تا، ج۳، ص۱۰۸).

تفاوت بخشش و هدیه با کمک به فقرای غیر مسلمان در بحث زکات و مؤلفة قلوبهم

در کمک به فقرای غیر مسلمان گروه‏های هدف، فقرا، مستمندان و افراد مبتلا به بلایای طبیعی بودند. لکن هدیه و بخشش می‏تواند شامل افراد متمکن و صاحب نفود و جایگاه هم شود.

با وجود استفاده از این ابزار در بحث تألیف قلوب در زمان پیامبر اکرم(ص)، پس از عصر نبوی تألیف قلوب چندان مورد توجه قرار نگرفت و برخی حتی آن را صرفاً مربوط به عصر پیامبر می­دانستند (مغنیه، 1421ق، ج1، ص180).

با این وجود به نظر می­رسد می­توان با تطبیق این اصل، از آن به­عنوان یک ابزار مهم قدرت نرم برای ارتقای جایگاه حکومت اسلامی و همچنین نیل به هدف عالیه وحدت اسلامی استفاده نمود. این مسأله از آنجا قابل استنباط است که شارع مقدس از تعيين اين سهم (سهم مؤلفة القلوب از زکات) همانا متمايل ساختن و گرايش دادن دل‎ها نسبت به دين اسلام و يا تثبيت مؤمنان در مقام ايمان و يا تقويت ايمان ضعيف الايمان‎ها و کسب يار و هوادار براي اسلام و يا در مصون نگاه داشتن اسلام و دولت آن از شرّ و ضرر احتمالي مي­باشد.


 

|102|

 البته باید توجه داشت که کمک‎ها و ابزار اقتصادی، تحت عنوان سیاست کمک اقتصادی وجود دارد و دولت­های مختلف تلاش دارند تا از این سیاست برای ارتقای وجهه و قدرت نرم خود در عرصه بین­المللی بهره برند؛ گرچه در بسیاری از موارد کمک­های اقتصادی تحت عناوینی نظیر کمک­های بشردوستانه، کمک­های اضطراری، کمک برای مقابله با بحران­های غیر مترقبه و نظایر آن پرداخت می­شود، لکن تأثیر مهمی بر وجهه کشور کمک­دهنده در کشور کمک­پذیر و سایر کشورها دارد (سیفی، 1392، ص245) از این­رو، بسیاری از کشورها از این کمک­ها به­عنوان ابزاری برای ارتقای سطح قدرت نرم خود در کشورهای دیگر و عرصه بین­المللی بهره می­برند.

با توجه به این سابقه بین­المللی و همچنین کارکردهای تعریف شده از اصل تألیف قلوب می­توان از شیوه­های متفاوتی از این اصل در دوران حاضر برای ارتقای سطح قدرت نرم جمهوری اسلامی بهره برد. به عنوان مثال در پرداخت های نقدی و غیر نقدی از ظرفیت‎های کمیته امداد امام خمینی(ره) و سایر سازمان های خیریه نیز استفاده نمود و یا جهت تألیف قلوب از انتقال تجهیزات و کالا، تقویت زیرساخت‎ها، خدمات فنی و مهندسی، استفاده کرد.

2. ابزار فرهنگی

ابزار دیگری که مطابق با اصل تألیف قلوب می‎توان از آن جهت تقویت قدرت نرم جمهوری اسلام ایران، استفاده نمود، ابزار فرهنگی است که به موارد ذیل اشاره می‎شود:

الف) بهره‎گیری از ارتباطات فرهنگی و حضور فعال و مستمر در سایر کشورها

یکی از ابزارهای فرهنگی جهت تقویب قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، مطابق با اصل تألیف قلوب، ارتباطات فرهنگی مستمر با سایر جوامع است.

این رفتار در سیره معصومین(ع) به خوبی قابل ملاحظه است. به عنوان مثال پیامبر(ص) که در سال هفتم هجرت، كار دعوت و ابلاغ رسالت جهاني خود را آغاز كرد، با اعزام سفرا و مبلّغين تعليم ديده، مجرّب، مؤمن و مجاهد همراه با نامه‎هايي سرشار از نكته‎هاي دقيق سياسي و تبليغي، در عرض مدت كوتاهي توانست قلب


 

|103|

انسان‎های ظالم و بت پرست و ماده پرست و كافر را متوجه خدا كند (نجفي، 1377، ج4، ص274).

در حضور فرهنگی در سایر جوامع باید احترام‌ به‌ شخصيت‌، مذهب‌ و مقدسات‌ سایر افراد مورد توجه قرار گیرد. به عنوان مثال امام ‌علی(ع) شخصيت‌، دين،‌ آداب‌ و رسوم‌ و موقعيت‌ افراد را ارج‌ ‌نهاده و به‌ يارانش‌ چنين‌ سفارش‌ كرده‌ است‌: «با مردم‌ طبق‌ سنت‌ و دينشان ‌رفتار كن‌... و مرزها و جوانب‌ (شخصيت) آنان‌ را متعهد شو»[i]  (تمیمی آمدی، 1410ق، ص143؛ حدیث 2419).

در دوران کنونی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پروش، وزارت امور خارجه، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات، حوزه‎های علمیه، سازمان مدارس خارج از کشور و... و سایر نهادهای فرهنگی، با تأسیس مدارس، مراکز و مجامع در تمام نقاط جهان و با اعزام فراگیر و مستمر مبلغ به سایر کشورها می‎توانند نقش چشم‎گیری در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران براساس اصل تألیف قلوب داشته باشند.

ب) بهره‌گیری از موقعیت‌های جهان‎گردی و گردش‎گری

یکی دیگر از ابزارهای فرهنگی جهت تقویب قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران که مطابق با اصل تألیف قلوب است، بهره‌گیری از موقعیت جهان‎گردی و گردش‎گری است. زمانی که فضا و رویة مسالمت آمیز در جامعه اسلامی شکل گیرد، حضور جهان‎گردان در جامعه رو به فزونی می‎گذارد و استفاده از این موقعیت موجب تأثیر مثبت فرهنگی و جلب قلوب سایر ملت‎ها به جمهوری اسلامی ایران گردد.

با تأمل در سیره معصومین(ع) این روش ملاحظه می‎گردد. به عنوان مثال روية مسالمت آميز پيامبر(ص) با مخالفان سبب گردید كه افراد، گروه‎ها و هيأت‎هاي مذهبي فراواني، آزادانه به مدينه مهاجرت نمايند. برخي از اين هيأت‎ها، به نمايندگي از پادشاهان، مانند پادشاه حبشه و شاهان حِميَر به مدينه اعزام شده بودند. در تاريخ حدود چهل هيأت مذهبي يا سياسي آمده است و مدينه، شهر پيامبر(ص) پذيراي آنان بوده


[i]. «أقم النّاس على سنّتهم و دينهم و ليأمنك بريئهم و ليخفك مريبهم و تعاهد ثغورهم و أطرافهم».


 

|104|

است (ابوزهره، 1375، ج3 ، ص542-453).

3. ابزار سیاسی

ابزار دیگری که مطابق با اصل تألیف قلوب می‎توان از آن جهت تقویت قدرت نرم جمهوری اسلام ایران، استفاده نمود، ابزار سیاسی است که در زیر به مصادیق مهم آن اشاره می‎گردد:

الف) انعقاد پیمان نامه‎های صلح و هم‎زیستی

خداوند در قرآن کریم می‎فرماید: «وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» (انفال(8): 61)؛ هرگاه دشمنان به صلح و هم‎زیستی گراییدند، تو نیز به آن بگرا و بر خدا توکل کن؛ زیرا اوست شنوای دانا.

از تعبیر آیه فهمیده می‌شود که صلح و هم‎زیستی میان انسان‌ها آن‎چنان خوشایند و دوست داشتنی است که بشر باید به آن عشق بورزد و به سوی آن بال و پر بگشاید؛ همان‎گونه که جوجه به سوی مادر که آغوش او را محل امن و آسایش می‌داند، بال و پر می‌گشاید (عمید زنجانی، 1362، ج۱، ص۴۱).

در منطق قرآن صلح و هم‎زیستی، اساسی‌ترین اصل در برقراری پیوستگی‌ها میان پیروان ادیان است. به همین دلیل خداوند در این آیه مسلمانان را موظف می‌داند که پیشنهادهای قراردادِ صلح را تا آنجا که با هدف‌های اصیل اسلام ناسازگاری نداشته باشد، با آغوش باز بپذیرند. در آیات دیگر، خداوند به مسلمانان دستور می‌دهد که اگر به شما پیشنهاد صلح و مسالمت دادند، بر درستی آن تحقیق و جست‎وجو کنید و نگویید چون مسلمان نیستند، مسالمت و هم‎زیستی با ایشان را نمی‌پذیریم.[i]

علاوه بر آیات قرآن در سیره پیامبر(ص) نیز این رفتار ملاحظه می‎گردد. به عنوان مثال ایشان با انعقاد پیمان هم‎زیستی با قبایل یهودی مدینه (طباطبایی، 1417ق، ج۹، ص۱۸۹)، در صدد تألیف قلوب آنها برآمد و حتی گاه این ابزارها را برای ایجاد تمایل کافران به پذیرش دین اسلام نیز به کار بست.

بنابراین در حوزه سیاسی، براساس اصل تألیف قلوب و در راستای تقویب قدرت


[i]. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَتَبَيَّنُواْ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِندَ اللّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُواْ إِنَّ اللّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً» (نساء(4): 94).


 

|105|

نرم جمهوری اسلامی ایران، دولت اسلامی می‎تواند، با انعقاد پیمان‎های صلح و هم‏زیستی، در جلب قلوب جهانیان و در نهایت در تحقق هر چه بیشتر آرمان‎های انقلاب اسلامی قدم بردارد.

ب) گسترش تعاملات بین المللی و حضور در مجامع بین المللی

یکی از ابزارهایی که در حوزه سیاسی براساس اصل تألیف قلوب می‎تواند بسیار پرکاربرد باشد، گسترش تعاملات بین المللی و حضور فعال در مجامع بین المللی است.

در سیره و رفتار پیامبر(ص) می‎توان این‎گونه رفتاری را ملاحظه نمود.

پیامبر(ص) همیشه بر آن بود که با افرادی که از لحاظ عقیدتی و رفتاری، هم‎خوانی با مسلمانان و مؤمنان نداشتند و حتی با مؤمنان دشمن بودند، مدارا نماید و تعاملات با آنان را حفظ نمایند.

به عنوان مثال پیامبر بر جفا و ستم اعراب بیابان نشین و منافقان صبر ورزید و بدین‎گونه در قلب‎هایشان گرایش به اسلام را پدید آورد (نووی، 1392، ج۱۶، ص۱۳۹) یا بر جنازه‌های منافقان نماز گزارد و بر قبورشان حاضر شد و برایشان دعا فرمود تا به اسلام گرایش یابند (فاضل مقداد، 1425ق، ج۱، ص۱۷۶).

ج) اصل حمایت از محرومان

با توجه به وجود طیف وسیعی از تبلیغات منفی بر ضد جمهوری اسلامی ایران، می‎توان با حمایت از محرومان و استفاده از اصل تألیف قلوب، تا حد بالایی این تبلیغات را خنثی کرد. صدور ارزش­های اسلام و انقلاب نظیر اصل حمایت از محرومان، یکی از طرقی است که می­تواند با تأثیرگذاری بر مخاطبان و الگوهای رفتاری آنها، ضمن ارائه تصویری صحیح از ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران، در پیش‎برد اهداف سیاست خارجی اثرگذار باشد.

با توجه به اینکه بعضاً مشاهده می­شود کمک­های خارجی دولت­های دیگر به کشورهای فقیر عمدتاً در قالب تعامل با مسئولان آن کشورها و در ازای عقد قراردادهای سودجویانه که غالباً منتهی به از دست دادن منابع اولیه آنها می­شود، صورت


 

|106|

می­پذیرد، دور از انتظار نخواهد بود که پیگیری اصل حمایت از محرومان در دستگاه سیاست خارجی کشور می­تواند عامل مهمی در شکل­گیری و سامان­دهی ارتباط با توده­های مردمی در جوامع هدف و عامل مهمی در جهت تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی باشد (سرخیل، 1392، ص409-408).

بر این اساس می‎توان گفت حاکم اسلامی از تمام ابزارهای مشروعی که در تقویت دیپلماسی فرهنگی و متمایل نمودن جامعه جهانی به سمت ایران اسلامی نقش داشته باشد، استفاده نماید؛ چراکه با ملاحظه سیره پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع)، می‎توان استفاده از ابزارهای مختلفی را ملاحظه نمود.

نتیجه‎گیری

با توجه به مباحث مطروحه در مقاله می­توان به نتایج زیر دست پیدا کرد:

1. براساس مبانی قرآنی، روایی، اجماع و بنای عقلا، اصل تألیف قلوب از جمله اصول مورد پذیرش در شرع اسلام است، که فقیهان اسلامی نیز، این مهم را جهت گسترش اسلام مورد تأکید قرار داده‎اند.

2. براساس اطلاق «مؤلفة قلوبهم» در آیه 60 سوره توبه و روایاتی که در این زمینه مطرح گردیده است، روشن مى‏گردد که رهبر جامعه اسلامي مي‏تواند مطابق با تأليف قلوب هر شخص، قبيله و دسته‏اي که براي اسلام مصلحت ببيند، از لحاظ مالی و از زکات به او بپردازد. براین اساس مؤلفة قلوبهم تمام كسانى را كه با تشويق مالى، از آنها به نفع اسلام و مسلمين جلب محبت مى‏شود، در برمى‏گيرد.

3. با توجه به اینکه یکی از مهم‎ترین اهداف جمهوری اسلامی ایران، تلاش برای ارتقای سطح روابط بین آحاد مسلمانان در سرتاسر عالم بوده است، نیاز است با به کارگیری ابزارهای متنوع خود از جمله قدرت نرم، به شیوه­های گوناگون بهره برد. با توجه به عمومیتی که اصل تألیف قلوب داراست، مي‎توان گفت اصل تأليف قلوب نقش مهمی را می‎تواند در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران که ایفا نماید.

4. از ابزارهایی که می‎توان توسط آنها به اصل تألیف قلوب جامعه عمل پوشاند، ابزارهای اقتصادی (پرداخت زکات، کمک به فقرای غیر مسلمان و شرکت در مشارکت اجتماعی، بخشش و هدیه)، ابزارهای فرهنگی (حضور فرهنگی و آموزشی فعال و مستمر در سایر کشورها، بهره‌گیری از موقعیت‌های جهان‎گردی) و ابزار سیاسی (انعقاد پیمان نامه‎های صلح و هم‎زیستی، گسترش تعاملات بین المللی و حضور در مجامع بین المللی) هستند.

5. براساس نتایج فوق وزارت امور خارجه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پرورش و سایر مراکز و سازمان‎ها با تأسیس مراکز و مجامع در تمام نقاط جهان، می‎توانند نقش چشم‎گیری در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران براساس اصل تألیف قلوب داشته باشند.


 

|107|

منابع و مآخذ

          1.     قرآن کریم.

          2.     آقایی، داوود، حسینی، محمود، «چشم‌انداز قدرت نرم هند: چالش‌ها و فرصت‌ها»، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال15، ش4، 1391.

          3.     ابن منظور، ابوالفضل جمال الدين محمدبن‎مكرم‌، لسان العرب‌، ج9، بيروت: دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع‌، چ3، 1414ق.

          4.     ابوزهره، محمد، خاتم پيامبران، ترجمه حسين صابري، ج3، مشهد: آستان قدس رضوي، چ2، 1375.

          5.     ابوعبيد، قاسم‎بن‎سلام، الاموال، بيروت: دار الكتب الاسلامية، 1406ق.

   6.  اردبيلى، احمدبن‎محمد‌، زبدة البيان في احكام القرآن، تهران: المكتبة الجعفرية لإحياء الآثار الجعفرية‌، بی‎تا.

          7.     اصفهانى، حسين‎بن‎محمد‌، مفردات ألفاظ القرآن‌، لبنان: دار العلم، 1412ق.

          8.     امام خمينى، سيدروح‎اللّه، تحرير الوسيلة، ج1، قم: مؤسسه مطبوعات، بی‎تا.

          9.     تمیمی آمدی، عبدالواحدبن‎محمد، غررالحكم و دررالكلم، قم: دارالکتاب الإسلامی، چ2، 1410ق.

       10.     دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، ج4، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1377.

       11.     دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال، «دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی در منطقه خلیج فارس»، فصلنامه سیاست، دوره 40، ش4، 1389.

       12.     زبيدى، محب الدين، تاج العروس من جواهر القاموس، ج12، بيروت: دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع، 1414ق.

       13.     حر عاملى، محمدبن‎حسن‌، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج11و16، ‌قم: مؤسسه آل البيت:، 1409ق.

       14.     حلّى، حسن‎بن‎يوسف‎بن‎مطهر، قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1413ق.

       15.     خراسانی، رضا، «جایگاه و نقش قدرت فرهنگی در سیاست خارجی و تأثیر آن بر روند تحولات جهانی»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال11، ش41، 1389.

    16.   سرخیل، بهنام، «قدرت نرم و رفتارهای حمایت­گرایانه در سیاست خارجی جمهوری اسلامی»، مجموعه مقالات اولین همایش دیپلماسی فرهنگی و تکافل، 1392.

       17.     سیفی، عبدالمجید، «الگوهای جدید سیاست­های کمک اقتصادی»، مجموعه مقالات اولین همایش دیپلماسی فرهنگی و تکافل، 1392.

       18.     عراقى، آقا ضياء الدين، شرح تبصرة المتعلمين، ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1414ق.

       19.     عمید زنجانی، عباسعلی، حقوق اقلیت‌ها، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1362.

       20.     طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج3و9، قم: دفتر انشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ5، 1417ق.

       21.     طريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، ج5‌، تهران: كتابفروشى مرتضوى، چ3، 1416ق.

       22.     طوسى، ابوجعفر محمدبن‎حسن، تهذيب الأحكام، ج6، تهران: دار الكتب الإسلامية، چ4، 1407ق.

  23.  --------------------، المبسوط في فقه الإمامية، ج1، تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، چ3، 1387ق.

                24.          فاضل مقداد، مقدادبن‎عبداللّه سيورى‌، كنز العرفان في فقه القرآن، ج1، قم: انتشارات مرتضوى، 1425ق.

       25.     فراهیدی، خليل‎بن‎احمد‌، كتاب العين‌، ج5، قم: نشر هجرت‌، چ2، 1410ق.

       26.     قرشى، سيدعلى‎اكبر، قاموس قرآن، ج1، 6، تهران: دار الكتب الإسلامية، 1412ق.

       27.     قرضاوی، یوسف، فقه الزکاة، ج2، بی‎جا: مؤسسة الرسالة، چ6، 1401ق.

       28.     قوام، عبدالعلی، چالش‎های توسعه سیاسی، تهران: نشر قومس، 1390.

       29.     كشكولیه، محمدحسینی، نگرشی اجتماعی به كعبه و حج از دیدگاه قرآن، تهران: موسسه‌ انتشارات‌ امیر‌كبیر، چ2، 1383.

       30.     كلينى، ابوجعفر محمدبن‎يعقوب، الكافي، ج4، تهران: دار الكتب الإسلامية، چ4، 1407ق.

       31.     مبلغ دایمیر دادی، محمد امین، «تألیف قلوب و سیاست»، مجله معرفت سیاسی، سال4، ش1، بهار و تابستان 1391.

       32.     محمدی ری شهری، محمد، مبانی شناخت، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چ3، 1370.

       33.     مصباح یزدی، محمدتقی، نظریه سیاسی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1378

       34.     مصطفوى، حسن‌، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج1، تهران: مركز الكتاب للترجمة و النشر، 1402ق.

       35.     مغنيه، محمدجواد، فقه الإمام الصادق7، ج1، 2 و 11، قم: مؤسسه انصاريان، چ2، 1421ق.

       36.     -----------، الفقه علی المذاهب الخمسه، بیروت: دارالتیار الجدید، چ10، 1421ق.

       37.     مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج3، 8، 7، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1374.

       38.     نجفى، محمدحسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، ج15، بيروت: دار احياء التراث العربي، چ7، 1404ق.

       39.     نجفي، موسي، تأملات سياسي در تاريخ تفكر اسلامي، ج4، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1377.

       40.     نیشابوری، مسلم‎بن‎الحجاج، صحیح مسلم، ج3، بیروت: دار الفکر، بی‎تا.

       41.     نورى، محدث، ميرزاحسين‌، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج7و14، بيروت: مؤسسه آل البيت:، 1408ق.

       42.     نووی، أبوزكريا محي الدين يحيى‎بن‎شرف، المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، ج16، بيروت: دار إحياء التراث العربي، چ2، 1392ق.

43.     Brakin, Samuel, International Organizations, Oxford: Oxford university press, 2006.

44.     Collins, Alan, Contemporary Securities Studies, Oxford: Oxford University Press, 2010.

45.     Cultural Diplomacy, Political Influence, and Integrated Strategy, in Strategic Influence Public Diplomacy, Counterpropaganda, and Political Warfare, ed. Michael J. Waller Washington, DC: Institute of World Politics Press, 2009.

46.     Mary N. Maack, Books and Libraries as Instruments of Cultural Diplomacy in Francophone Africa during the Cold War, Libraries & Culture 36, no. 1, Winter 2001.

   47.     Nye, Joseph, Soft Power, Foreign Policy, No. 80, 1990.


 

تعداد نمایش : 189 <<بازگشت
 

 فهرست مجلات فصلنامه حکومت اسلامی بصورت فایلهای PDF

 

 

 فهرست کتاب ها 

 

 

درس خارج
«فقه نظام سیاسی اسلام»
استاد: حضرت آیت‌الله محسن اراكی دام‌عزه

         کلیه حقوق برای مرکز تحقیقات علمی دبیرخانه خبرگان مجلس محفوظ است.

صفحه اصلی|اخبار|راهنمای تنظیم و ارسال مقالات|کتاب ها|فصلنامه|درباره ما