صفحه اصلی|اخبار|درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام|تماس با ما
منو اصلی
اوقات شرعی
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
 
متن تصویر:
عضویت
مرورى بر انديشه آيةاللّه نائينى
مرورى بر انديشه آيةاللّه نائينى تاریخ ثبت : 2012/02/01
طبقه بندي : ,12,
عنوان : مرورى بر انديشه آيةاللّه نائينى
مولف : <#f:72/>
دریافت فایلpdf :

pdffileبرای دریافت فایل  PDF کلیک نمایید.

متن :
|208|

مرورى بر انديشه آيةاللّه نائينى

عبد الوهاب فراتى

مرورى بر انديشه آيةاللّه نائينى

ميرزا محمد حسين نائينى غروى،

الف: انديشه سياسى نائينى

1- منيه الطالب نائينى

2- تنبيه الامه و تنزيه المله

ب: كتاب شناسى:

 


 

 

|209|
سياسى موجود به وجود آورد. سوال‏ها و
پاسخ‏هايى كه پس از مشروطه مطرح
مى‏گرديد داراى محتوا و ظاهرى نسبتا
متفاوت با قبل از آن دوره بود. اين كه چرا
كشورهاى مغرب زمين فرايند توسعه يافتگى
را اين چنين شتابان در مى‏نوردند؟ و در
مقابل، چرا ايران اسلامى به عنوان جزيى از
پيكره جهان اسلام، در فلاكت و عقب
ماندگى به سر مى‏برد؟ زمينه‏ساز پاسخ‏هايى
شد كه از دوره عباس ميرزا و به طور جدى‏تر
از دوران نهضت مشروطه به بعد، مطرح
گرديد، آيا عوامل داخلى در اين وضعيت
دخالت دارند يا عوامل خارجى؟ رويكرد
دوگانه‏اى بود كه به راه حل‏ها و جريان‏هاى
فكرى متعددى منجر شد.

 


ميرزا محمد حسين نائينى غروى،


يكى از رهبران نهضت مشروطيت، در
پاسخ به سوال‏هاى فوق و مشكلات و
حوادث جارى در ايران آن دوره، به
ساختار قدرت در ايران مى‏نگرد و
عواملى از قبيل توزيع ناعادلانه قدرت و
استبداد سياسى و دينى را از مهم‏ترين
مشكلات جامعه ايران مى‏داند از اين رو
در پى آن بود تا با ارائه يك نظم سياسى

|210|
جديد، از ظلم ساختار قدرت موجود،
قدرى بكاهد. هر چند تاكنون كتاب‏ها و
مقاله‏هاى بسيار درباره انديشه سياسى
نائينى(ره) نوشته شده است لكن به نظر
مى‏رسد چهار چوب و منظومه انديشه
سياسى وى و تاءثيرات آن بر تحولات
بعدى، مورد كاوش جدى قرار نگرفته
است. آيا حكومت مطلوب به ديده او
همان نظام پارلمانى و دمكراسى دينى
است كه در «تنبيه الامه»مطرح مى‏كند؟ و
يا اين كه اساسا نائينى به طرح حكومت
مطلوب خويش نپرداخت و در «تنبيه
الامه» به بررسى حكومت مطلوب ممكن
توجه كرده است؟ شيوه جمع بين آراى
فقهى او در «منيه الطالب» و نظريات
سياسى او در «تنبيه الامه» چگونه خواهد
بود؟ آيا مى‏توان انديشه سياسى او را با
زندگى سياسى‏اش كه تا حدودى
هم‏خوانى ندارد به سازش كشاند؟
چنين انديشه‏اى چه تأثيراتى به جريان‏هاى
سياسى دوران پس از مشروطه نهاده
است؟ تجربياتى كه مبارزان و انديشوران
سياسى دوره پهلوى از نهضت مشروطه
به ويژه مواضع نائينى و شيخ فضل الله
نورى، به دست آورده‏اند چگونه بوده
است؟ و ده‏ها سوال ديگر كه لازم است
مجددا مورد مطالعه قرار گيرند.
عبدالهادى حائرى در رساله دكتراى
خود تحت عنوان «تشيع و مشروطيت و
نقش ايرانيان مقيم عراق» به تفصيل به
تحليل انديشه‏ها و زندگى سياسى و علمى
نائينى، پرداخته است، شايد بتوان گفت
تحقيقات و گردآورى‏هاى او، در اين باره
از منابع كم‏نظيرى است كه تاكنون درباره
آن عالم بزرگوار نوشته شده است. حائرى
در اين اثر، به تطبيق زندگى و انديشه
سياسى نائينى مى‏پردازد و تا حدود
بسيارى به ابهامات موجود پاسخ مى‏دهد.
مرحوم حميد عنايت نيز در كتاب
«تفكر نوين سياسى اسلام» به طور
اجمالى به انديشه نائينى اشاراتى دارد لكن
از آن جا كه توجه بيشتر نويسنده به تطبيق
اجمالى انديشيه سياسى شيعه و سنى
است، مانع از آن شده است كه وى
مستقلا درباره انديشه و زندگى سياسى
نائينى، سخن بگويد. در ميان تحقيقات
انجام يافته واحد «انديشه دينى مركز
مطالعات استراتژيك قم»، نيز رساله‏اى

|211|
تحت عنوان «تاريخ تحول انديشه ولايت
فقيه» وجود دارد و نويسنده آن كوشيده تا
با بازكاوى مجدد انديشه سياسى او، راه
جمعى ميان نظريات فقهى و سياسى
نائينى، بيابد و علاوه بر آن تأثير زمان بر
تحول را نشان دهد.

 

«ماهيت حكومت اسلامى از ديدگاه آيه
الله نائينى» موضوع اثر مستقل ديگرى است
كه نويسنده آن، ابوذر ورداسبى، با ديدگاه
اسلامى ماركسيسى، به تحليل انديشه
سياسى نائينى پرداخته است آثار ديگرى نيز
وجود دارد كه در بخش دوم اين مقاله به
آن‏ها اشاره خواهيم كرد. اين نوشتار از دو
بخش فراهم آمده است.

 

الف: انديشه سياسى نائينى

 

ب: منبع شناسى نائينى

 


الف: انديشه سياسى نائينى


1- منيه الطالب نائينى


در حاشيه مكاسب[1] در ذيل عبارت شيخ
مرتضى انصارى كه گفته است: «من
جمله اولياء التصرف فى مال من لا يستقل
بالتصرف فى ماله الحاكم»[2] درباره حوزه
اختيارات ولى فقيه بحث كرده است.

|212|
«ولايت در قضا و افتا» و «ولايت سياسى»
را قابل تفويض دانست لكن معتقد شد ادله
ولايت فقيه به گونه‏اى است كه فقط
ولايت در قضا و افتا را شامل مى‏شود و
امور حسبيه نيز از توابع چنين ولايتى
است. وى در ادامه مى‏گويد:
«برخى از موارد دقيقا مشخص است
كه جز منصب و اختيارات منصب
قضاست اما برخى ديگراز مصاديق
مشكوكه نيز وجود دارد كه به آسانى
تفكيك نشده‏اند و معلوم نيست كه آيا فقيه
متكفل سازمان دادن و تصميم گيرى
دراين گونه موارد باشد يا خير؟».
[5]
نائينى پاسخ به آن را به محل ديگرى
موكول مى‏كند لكن به نظر مى‏رسد كه او
در جاى ديگر به آن پاسخ نداده است.
[6]
البته در «تنبيه الامه» نيز مى‏آورد كه او چند
فصلى ديگر درباره حكومت در اسلام
نوشته بود و تصميم داشته كه آنها را در
كتاب مذكور بگنجاند ولى چون در
خواب به او الهام شده بود كه حكومت
اسلامى با مشروطيت تفاوت دارد آن‏ها را
به تنبيه ضميمه نكرده است.[7]
در هر صورت سوال‏هاى اساسى و

|213|
«منيه الطالب» است. البته عده‏اى ديگر
گمان مى‏برند[8] كه نائينى نه در منيه الطالب
و نه در تنبيه الامه، حرفى از حكومت
مطلوب نزده است. و تنبيه الامه نه در
صدد ارائه يك حكومت مشروع است و نه
مباحث منيه الطالب را تكميل مى‏كند.
بدين صورت كه نائينى همانند شيخ فضل
الله نورى، حكومت مشروطه را غير
مشروع و غصبى مى‏داند؛ به عبارت
ديگر، از ديدگاه او، مشروطه، معضله
غصبى بودن حكومت غير معصوم در
عصر غيبت را حل نمى‏كند، چرا كه
غصبى بودن دو چهره دارد: 1- غصبى
مشروطه 2- غصبى مستبده، لكن از آن جا
كه رژيم سياسى نوع اول به حقوق مردم
تجاوز نمى‏كند بر نوع دوم رجحان دارد.

2- تنبيه الامه و تنزيه المله


زمانى كه نائينى تصميم گرفت كتابى در
باره حكومت مشروطه بنويسد حكومت
استبدادى محمد على شاه هنوز به سر قدرت
بود. و مبارزات قلمى بر ضد يك رژيم نو به
اوج خود رسيده بود. علماى ضد مشروطه
كه نائينى آنان را شعبه استبداد دينى مى‏نامد
پى در پى اعلاميه‏ها و رساله‏هايى بر ضد

|214|
مشروطه نزد رهبران مذهبى نجف
مى‏فرستادند. بنابراين نائينى احساس مى‏كرد
كه يك نياز فورى به نوشتن كتابى در دفاع از
مشروطه لكن به زبان قابل فهم، مى‏باشد.[9]
از اين رو نائينى با استناد به همان مآخذ و
دليل‏هاى استبداد گران كه پيرامون حفظ بيضه
اسلام دور مى‏زد دست به نوشتن كتاب خود
زد اين كتاب يعن«تنبيه الامه وتنزيه المله»در
سال 1327 تقريبا ده ماه پس از الغاى موقت
مشروطيت و بستن مجلس (در 23 جمادى
الاولى 1326) و چهار ماه پيش از فتح تهران
و بازگشت مشروطه (در 26 جمادى الاولى
1327) نوشته شد.

 

گفتنى است برخى از نويسندگان در
باره اصل انتساب چنين كتابى به نائينى
دچار ترديد شده و يا محتواى آن را
اقتباس از منابع غربى مى‏دانند. به عقيده
«آدميت»، در تحليلى كه نائينى از استبداد
سياسى، دين و استبداد جمعى به دست
مى‏دهد مستقيما از ترجمه كتاب «طبايع
الاستبداد»
[10] عبدالرحمن كواكبى متأثر
است كه او خود نيز از كتاب della
tirannide يعنى استبداد اثر معتبر «ويتوريو
الفيرى» نويسنده نامدار ايتاليايى بهره
فراوان گرفته است. به گفته حميد عنايت
«رساله تنبيه الامه... رساله‏اى بسيار بديع
تر و منظم‏تر از «طبايع الاستبداد» است
اگر چه به سبب پيچيدگى شيوه نگارش و
روش استدلال بدان پايه شهرت همگانى
نداشته است. يكى دو تن از ايران شناسان
غربى در گفتگو با نگارنده مدعى شده‏اند
كه مطالب «تنبيه الامه» از «طبايع» گرفته
شده است ولى بررسى و مقابله دقيق اين
دو كتاب اين دعوا را تاءييد نمى‏كند.[11]
دكتر عبدالهادى حائرى بر خلاف
نظريه دكتر حميد عنايت مى‏گويد: «ولى
دلايلى محكم و آشكار در دست مى‏باشد
كه نائينى به شيوه‏اى مستقيم از محتواى
كتاب طبايع الاستبداد كواكبى، بهره
جويى كرده است... .نائينى نه تنها از
بسيارى از انديشه‏هاى كواكبى بهره گرفته
بلكه وى حتى عين واژه‏ها و اصطلاحات
به كار برده شده در طبايع را در تنبيه‏الامه به
كار برده است... البته نائينى بحث خود را
محدود به چهارچوب مطالب كواكبى
نمى‏كند. او در تنبيه‏الامه داراى متدلوژى
ويژه خويش است و باورهاى خود را كه در
واقع امر نماينده انديشه‏هاى همه علماى

|215|
مشروطه‏گر بود بيان مى‏كند و بحث‏هايش
محدود به مفهوم استبداد و يا يك نظام
استبدادى نيست بلكه كوشش بسيار نيز به
كار مى‏برد كه تئورى مشروطه را از ديدگاه
شيعه نيز بيان و اثبات كند».[12]
حائرى در ادامه مى‏نويسد: «كواكبى
در كتاب خود نامى از «ويتوريو آلفيرى»
مى‏برد و قسمت‏هاى زيادى از كتاب خود
را از اثر نويسنده ايتاليايى گرفته است.
آلفيرى نيز مجذوب و مشعوف مونتسكيو
بوده است.»

 

در پايان نيز نتيجه مى‏گيرد كه انديشه
نائينى به طور عمده ولى غير مستقيم
از انديشه‏هاى انديشمندان سده 18 فرانسه
بويژه مونتسكيو ريشه گرفته است.
[13]
آقاى كاظم روحانى طى مقاله‏اى در
«نامه انجمن كتابداران ايران» مى‏نويسد:
«هنوز به درستى معلوم نيست كه «تنبيه
الامه و تنزيه المله» از تاءليفات نائينى
باشد، چه، بعضى از كسانى كه درك
محضر اصول و فقه وى را نموده‏اند
مسئله را با تاءمل و ترديد نگاه مى‏كنند. و
بعضى از خواص بر اين نظرند كه كتاب
منسوب به ميرزاى نائينى است...(اما)
پس از تحرير كتاب پشيمان شده و حتى
نسخه‏هاى خطى و چاپى آن را جمع
آورى كرده است.[14]

 

به نظر مى‏رسد نائينى با پيشينه
درخشانى كه در علوم اسلامى داشته
مى‏توانست مقام مرجعيت عامه شيعيان را
احراز كند ولى درگيرى در انقلاب
مشروطه دشمنان فراوانى براى او پديد
آورد.
[15] حاج ملا على واعظ خيابانى در
اثر خويش، كه به زندگى‏نامه رهبران
مذهبى شيعه معاصر اختصاص داده،
نگاهى به زندگانى نائينى نكرده است[16] و
نويسنده كتاب «احسن الوديعه» كه از
زندگانى نائينى سخن گفته است از كتاب
«تنبيه الامه» كه شهرت آن انكارناپذير
است ياد نمى‏كند. مشاراليه كه خود از
شاگردان نائينى بوده و از كتاب‏هاى ديگر
نائينى كه پيرامون فقه و اصول است نام
مى‏برد ادعا مى‏كند كه ما از كتاب ديگرى
كه نائينى نوشته باشد آگاهى نداريم.[17]
از جمله قرائن مسلمى كه انتساب
كتاب «تنبيه‏الامه» را به نائينى اثبات
مى‏كند تقريظهايى است كه مراجع بزرگ
آن دوره، يعنى خراسانى و مازندرانى بر

|216|
آن نوشته‏اند. آن دو مجتهد در نامه‏هاى
ستايشگرانه خود كه در آغاز كتاب «تنبيه
الامه» آمده است آنچه را نائينى در كتابش
آورده شديدا تاءييد كردند. اين كار بدين
معناست كه آنچه در «تنبيه الامه» آمده
مورد تأييد اينان نيز بوده است.
كتاب «تنبيه الامه و تنزيه المله» و بنابر

 


نقلى ديگر
[18] «تنبيه الامه و تنزيه المله فى
لزوم مشروطيه الدوله المنتخبه لتقليل
الظلم على افراد الامه و ترقيه المجتمع»
نخستين بار در سال 1327 (1909
ميلادى) در بغداد به چاپ رسيد و يك
سال بعد چاپ سنگى آن در تهران بيرون
آمد. سومين چاپ آن در سال 1334
خورشيدى همراه با ديباچه يادداشت‏هايى
از آيه الله طالقانى مى‏باشد. به ديده
حائرى منظور از اين چاپ نو لزوما آن
نبود كه تبليغاتى به سود نظام مشروطه
صورت گيرد زيرا در آن هنگام مخالفتى با
اصول و يا نظام مشروطه ابراز نمى‏شد
ولى مرحوم طالقانى آن را به عنوان يك
اعتراض غير مستقيم به رژيم وقت چاپ
كرد. اين كتاب در سال‏هاى 1930-31
ميلادى در لبنان به عربى ترجمه و در

|217|

|218|

|219|

|220|

|221|
اسلام، ترجمه: ابوطالب صارمى، اميركبير،
چاپ اول، سال 1362، ص‏225.

 

37- ميرزاى نائينى(قده)، المكاسب و البيع
به قلم شيخ محمد تقىآملى،موسسه نشر
اسلامى، قم، 1413، ه- ق، ج‏2، ص‏335.
38- محسن كديور، «راهبرد»
شماره‏4، پائيز 1373، ص‏14-15.

 



















پى نوشت‏ها:

 


[1]. كتاب «منيه الطالب فى حاشيه المكاسب»
تقريرات درس مرحوم نائينى است كه توسط
يكى از شاگردانش، به نام شيخ موسى
نجفى خوانسارى، گردآورى شده است.

 

[2]. منيه الطالب، ج‏1، ص‏325.

 

[3]. همان مدرك، ص‏325.

 

[4]. تحول تاريخى انديشه ولايت فقيه، ص‏206.

 

[5]. منيه الطالب، ج‏1، ص‏325.

 

[6]. ناگفته نماند شيخ محمد تقى آملى - كه درس فقه
نائينى(قده) را تقرير كرده است - در بحث ولايت
فقيه پس از رد ادله مثبتين ولايت عامه فقيه، به سه
توجيه ولايت عامه فقيه را به نائينى(قده)نسبت
مى‏دهد، مراجعه به اين اثر مى‏تواند خلاءهاى
موجود در بحث نائينى(قده)را پر كند.

 

[7]. تنبيه الامه، ص‏49-48 و 142-138.

 

[8]. بحث هاى تاريخ تحولات ايران، دكتر زيبا
كلام در موسسه آموزش عالى باقر
العلوم(ع)، قم، 1374.

 

[9]. اگر چه نائينى اين كتاب را براى استفاده عموم
نوشته است لكن فهم كتاب نه تنها براى
خواننده عادى بلكه حتى براى پژوهشگران اين
رشته از تحقيقات خالى از اشكال نيست.

 

[10]. گويا اين كتاب در سال 1323/1905 براى
نخستين بار در قاهره چاپ شد و دو سال
بعد نيز توسط عبد الحسين قاجار به فارسى
ترجمه و در ايران پخش شد.

 

[11]. حميد عنايت، سير در انديشه سياسى
غرب، ص‏174.

 

[12]. عبدالهادى حائرى، تشيع و مشروطيت
در ايران،(تهران، اميركبير، 1374)،
ص‏224-222.

 

[13]. همان، ص‏225.

 

[14]. نامه انجمن كتابداران ايران، شماره دهم،
سال دوازدهم، ص‏236.

 

[15]. تشيع و مشروطيت در ايران، ص‏220.

 

[16]. علماء معاصرين،( تهران‏1326)، ص‏401.

 

[17]. سيد مهدى موسوى، احسن الوديعه، ص
254.

 

[18]. شيخ آغا بزرگ تهرانى ؛الذريعه الى
تصانيف الشيعه، ج‏4، ص‏440.

 

[19]. عبدالهادى حائرى، تشيع و مشروطيت
در ايران، ص‏217-208.

 

[20]. نائينى معتقد است كه حكومت مشروطه در
صورت عدم بسط يد مجتهد عادل، اما با وجود
مجتهدين در ميان وكيلان قوه مقننه و رعايت
نظر ايشان در قوانين، مى‏تواند مشروعه باشد
«محسن كديور، راهبرد، ص‏15»

 


تعداد نمایش : 3973 <<بازگشت
 

 فهرست مجلات فصلنامه حکومت اسلامی بصورت فایلهای PDF

 

 

 فهرست کتاب ها 

 

 

درس خارج
«فقه نظام سیاسی اسلام»
استاد: حضرت آیت‌الله محسن اراكی دام‌عزه

         کلیه حقوق برای مرکز تحقیقات علمی دبیرخانه خبرگان مجلس محفوظ است.

صفحه اصلی|اخبار|راهنمای تنظیم و ارسال مقالات|کتاب ها|فصلنامه|درباره ما