صفحه اصلی|اخبار|درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام|تماس با ما
منو اصلی
اوقات شرعی
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
عضویت
مرحله دوم: از شيخ ‏مفيد تا شيخ ‏طوسى
مرحله دوم: از شيخ ‏مفيد تا شيخ ‏طوسى تاریخ ثبت : 1390/11/29
طبقه بندي : پيشينه نظريه ولايت فقيه ,
عنوان : مرحله دوم: از شيخ ‏مفيد تا شيخ ‏طوسى
آدرس فایل PDF : <#f:86/>
مولف : <#f:89/>
نوبت چاپ : <#f:90/>
متن :

|41|

مرحله دوم: از شيخ ‏مفيد تا شيخ ‏طوسى




مقدّمه

فقاهت شيعه با توجه به‏تحوّلات آن، قابل تقسيم به‏ادوار گوناگون است. دوره اول كه از
زمان ائمه(ع) تا عصر غيبت (260 ه.ق) ادامه دارد، عصر پايه‏گذارى و تأسيس اصول مكتب
فقهى شيعه است. انعكاس نظريه ولايت فقيه در دوره اوّل را بايد در روايات مربوط به‏آن
جستجو كرد.

دوره دوم فقاهت شيعه، فاصله زمانى آغاز غيبت صغرا تا سال وفات شيخ‏طوسى است؛
يعنى از سال 260 تا460 ه.ق.

فقيهان ژرف‏نگر اين دوره، علاوه برآن‏كه در جمع‏آورى و تبويب حديث،
به‏كارهاى‏عظيمى مانند كتاب تهذيب و استبصار دست زدند، براى نخستين بار، به‏خلق
آثاربزرگ فقهى پرداخته و با استمداد از روايات عترت طاهره(ع) به‏تفريع و استنباط
همّت‏گماشتند و آثار فقهىِ بديعى مانند «المقنعة» و «النهاية» و «المبسوط»، را به‏جهان فقاهت
عرضه كردند.

در اين دوره، با كثرت فقيهان مواجهيم، ولى شاخص‏ترين فقيهان آن زمان عبارتند از:
شيخ‏مفيد و سيد مرتضى و ابو صلاح حلبى و سلّار ديلمى و شيخ‏طوسى.

مرحله دوم در سه قسمت ارائه مى‏شود:

قسمت اول: طرح كلّى انديشه سياسى شيخ‏مفيد

قسمت دوم: بررسى انديشه سياسى ابى‏الصلاح حلبى

قسمت سوم: انديشه سياسى سيد مرتضى و سلّار ديلمى و شيخ‏طوسى


|45|


قسمت اول: طرح كلّى نظريه سياسى شيخ‏ مفيد(ره)


مقدّمه

محمدبن محمدبن‏النعمان، ملّقب به«شيخ‏مفيد» در دهه نخست غيبت كبرا به‏دنيا آمد و از
برجسته‏ترين چهره‏هاى علم و فقاهت شيعه در سال‏هاى آغازين غيبت كبراست.[1] اين فقيه
فرزانه، با بهره‏گيرى از ميراث كهن عترت طاهره(ع) و در اختيار داشتن كتب و اصول‏روايىِ
مشايخ و توقيعات شريف امام عصر(عج) با توجه به‏فاصله زمانى اندك تا عصر حضور،
به‏دفاع از كيان تشيّع پرداخت. شايد بتوان او را نخستين نايب عامّ عصر غيبت دانست
كه‏باتصنيف و تدريس و تلاش فكرى - سياسى خود، پرچم رهبرى تشيّع را به‏اهتزاز
درآورد. باهدايت اين عالم خداترس، ميراث اهل‏بيت(ع) محفوظ ماند و به‏نسل‏هاى بعدى
منتقل‏گشت.

حسّاسيت و اهمّيت نخستين سال‏هاى غيبت، در خود غيبت نهفته بود. با وجود آن‏كه از
صدر اسلام، مسأله غيبت و مهدويّت، از سوى پيامبر(ص) و اهل‏بيت (ع) ميان مردم مطرح و
تمهيدات لازم در اين زمينه فراهم شده بود، ولى به‏هرحال، غيبت، تحوّل عظيمى بود كه
ورود به‏آن، مشكلات خود را داشت. نمونه اين مشكلات - كه حسّاسيّت موضوع را نشان
مى‏دهد - مهدويّت و ظهور فرقه‏هاى مختلف است.[2] تعداد اين فرقه‏ها، تا چهارده گروه


(1). رجال نجّاشى، ج‏2، ص‏327 - 332؛ مقدمه چاپ جديد المقنعة؛ مقدمه الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقيّة، ج‏1، ص‏53 - 56.

(2). كتاب الغيبة، ص‏130 - 135.


|46|

شمرده شده است.[1] بى دليل نيست كه بزرگان شيعه، در اين عصر، به‏تأليف كتب متعدّدى در
زمينه غيبت دست زده‏اند.

يكى از موضوعات مرتبط با غيبت، از بُعد انديشه سياسى، بحث «ولايت تدبيرى عصر
غيبت»
و «سرنوشت رهبرى» طبق نظريّه امامت بود. با توجه به‏اين كه ولايت، ريشه در فطرت
بشر دارد و ضرورت زندگى جمعى است و تعطيل بردار نيست[2] و ازطرف ديگر امامِ مشروع
و منصوب الهى نيز در پشت پرده غيبت است و امكان رهبرىِ ظاهرى او منتفى است، در اين
زمان، چه كسى مشروعيّت دارد تا وظايف امامتِ بالأصالة را، در غياب او و به‏نيابت از او،
به‏دوش كشد؟

شيخ‏مفيد(ره)، پاسخ پرسش بالا را در كتاب «المقنعة» به‏طور دقيق و كامل مى‏دهد. «المقنعة»،
نخستين كتاب استنباطى فقه شيعه با سبكى تازه و جديد است. در اين كتاب، انديشه سياسى
تشيّع در عصر غيبت، تبيين و طرّاحى شده است.

شيخ‏مفيد(ره) طرحى در انديشه سياسى ترسيم مى‏كند كه مشتمل برمقدّمات و تقريرات
مختلف از اصل طرح و اركان و ادّله طرح است.

شيخ‏مفيد، در طرح خويش، به«ولايت انتصابى فقيهان» معتقد است و آن را نظريه
حاكميت سياسى تشيّع در عصر غيبت مى‏داند.

اينك، در چهار بخش به‏كالبد شكافى نظريه شيخ‏مفيد براى اداره جامعه اسلامى در عصر
غيبت مى‏پردازيم.


(1). حيات فكرى سياسى امامان شيعه، ج‏2، ص‏219.

(2). علّامه طاطبايى، مجموعه مقالات، ص‏101 - 102.


|47|


بخش يكم: مقدمات

مقدمات طرح انديشه سياسى شيخ‏مفيد، مشتمل براصول موضوعه و مبادى تصديقيه‏اى
است كه همه، از اجماعيّات و ضروريات كلام و فقه شيعه است. با اين وجود، به‏طور فشرده و
مختصر با استفاده از كتاب «المقنعة» نگاهى به‏اين مقدمات مى‏افكنيم:


مقدمه نخست، دخالت دين در سياست و امور اجتماعى

آشنايى هرچند كم با قوانين شريعت اسلامى، جاى ترديد باقى نمى‏گذارد كه دين اسلام،
در امور سياسى - اجتماعىِ جامعه انسانى دخالت كرده و براى همه آن‏ها برنامه دارد. طبق اين
باور است كه شيخ‏مفيد، در سراسر «المقنعة» به‏استنباط و تفريع احكامى مانند احكام اقتصادى
مربوط به‏زكات و خمس و جزيه و خراج و انفال و قراردادهاى تجارت و اجاره و مضاربه‏و
قوانين نكاح و قضا و شهادات و قصاص و ديات و حدود و جهاد و امر به‏معروف و ...
مى‏پردازد. اين امور، با زندگى اجتماعى انسان، ارتباط نزديك دارد و نشان مى‏دهد كه اسلام،
تنها، در احكام شخصى، خلاصه نمى‏شود.


مقدمه دوم، ولايت تدبيرى و سياسى عترت طاهره(ع)

اصل امامت، از اصول مكتب تشيّع است. امامت را به«رياسة عامّة في الدين و الدنيا»


|48|

تعريف كرده‏اند.[1] امامت، مرجعيت علمى و رهبرى سياسى جامعه است كه به‏اعتقاد شيعيان،
با نصّ و انتصاب تعيين مى‏شود. امامان دوازده‏گانه شيعه، پس‏از رحلت پيامبر اكرم(ص)
عهده‏دار اين منصب بوده‏اند. شيخ‏مفيد، در اين باره، ده‏ها كتاب و رساله دارد.[2] و در ابواب
متعددى از «المقنعة» به‏اشاره، از اين اصل ياد مى‏كند. به‏عنوان نمونه، در همان آغاز كتاب، بابى
به‏عنوان «ما يجب في اعتقاد الإمامة و معرفة أئمّة العباد» مى‏گشايد و ذيل آن مى‏گويد: «اعتقاد
به‏واجب‏الاطاعة بودن امام زمان، اَفضليّت ايشان برتمامى مردم زمان خويش، سيد قوم بودن او،
معصوميت و كامل بودنش، علاوه برمعرفت هر كس به‏امام زمان خويش، واجب است.»
او امامان
شيعه را نام مى‏برد و در پايان مى‏گويد:

«إنَّ بمعرفتهم و ولايتهم تقبل الأعمال و بعداوتهم و الجهل بهم يستحق النار.»[3]

در «المقنعة» علاوه برعنوان «امام» عناوينى مانند «سلطان الإسلام» و «سلطان العدل» و «ناظر
في أُمور المسلمين»
مطرح است كه همه، ناظر به‏منصب تدبير اهل‏بيت(ع) است. ولايت
برزكات و جزيه و خراج و اَنفال و قضا و قصاص و ديات و اقامه حدود و امر به‏معروف و
نهى از منكر؛ در مرتبه قتل و جرح و به‏طور كلّى هر گونه ولايت جزئى و كلّى را، شيخ‏مفيد،
در «المقنعة»، احاله به‏منصب امامان معصوم(ع) مى‏دهد كه با تدبير و رأى ايشان، مباشرةً يا
تسبيباً اداره مى‏شود.


مقدمه سوم، لزوم اجراى احكام در همه زمان‏ها

احكام دين، اختصاص به‏عصر حضور ندارد. غيبت، دوره هرج و مرج و بلاتكليفى و
تعطيلى دين نيست. غيبت، دوره‏اى از تكامل فكرى بشريت است كه طبق حكمت الهى تقدير
شده است. به‏اعتقاد شيخ‏مفيد، مردم، مكلّفند در غياب امام زمان خود، تا حدّ توان و تمكّن،
براجراى مقررات شريعت همت گمارند.

او، مى‏گويد:


(1). كشف المراد، ص‏472.

(2). مانند الإرشاد في معرفة حجج اللَّه على العباد؛ و الإشراف في أهل البيت؛ و الإيضاح في الإمامة؛ و تفضيل الأئمه على الملائكة.

(3). المقنعة، ص‏32 - 33.


|49|

«كسى كه توان اقامه حدود و تنفيذ احكام و امر به‏معروف و نهى از منكر و جهاد با كافران و
فاجران را دارد، بايد از اين توان خود بهره گيرد و برمردم واجب است كه چنين شخصى را، در
راه اين اهداف، يارى رسانند.»[1]

نيز مى‏گويد:

«عند التمكّن، برگزارى مراسم جماعات، اجراى قضاى شرعى، واجب است.»[2]

مقدمه چهارم، مشروعيّت نداشتن ولايت غيرِ عترت طاهره(ع)

سلطان، نزد شيخ‏مفيد، بردو گونه است: سلطان عادل و سلطان جور. سلطان عادل،عنوانى
است كه اشاره به‏ولايت و حاكميت ائمه(ع) دارد. هر حاكميتى كه به‏اين‏سلطان‏متكى نباشد
و مشروعيّت از او اخذ نكرده باشد، سلطان جور است. در «المقنعة»عناوينى مانند «متغلّب» و
«ظالمين» و «فاسقين» و «اهل ضلال» نيز براى سلطان‏جوربه‏كار رفته است كه نشان از
مشروعيّت نداشتن و غير قانونى بودن سلطان‏هاى جائر دارد. از نظر او، تمامى اختياراتى كه
در مقدمه دوم، براى سلطان عادل شمرده شد، هر كس، بدون اذن و نيابت از او، متصدى آن
شود، ناروا و غير مجاز است و جزء سلطان جائر تلقى مى‏شود.[3]


مقدمه پنجم، غيبت آخرين امام منصوب

شيخ‏مفيد، در موضوع مهدويّت و اعتقاد به‏حيات امام دوازدهم و فرزند امام
عسكرى(ع) كتب متعددى دارد كه از زواياى متفاوتى به‏اين مسأله مى‏پردازد. در بابِ
«وجوب إخراج الزكاة إلى الإمام» از كتاب «المقنعة» به‏مسأله غيبت اشاره[4] و تكليف مردم را در
غياب آن حضرت، نسبت به‏جمع‏آورى و پرداخت زكات تعيين كرده است.

نمونه ديگر در باب «الوصي يوصي إلى غيره» با جمله: «إذا عدم السلطان العادل» به‏دوره
غيبت نگاه مى‏افكند.[5]


(1). المقنعة، ص‏810.

(2). المقنعة، ص‏811.

(3). المقنعة، ص‏810 - 812.

(4). المقنعة، ص‏252.

(5). المقنعة، ص‏675.


|50|


مقدمه ششم، پايان دوران نصب خاصّ

يكى از اصول متفقٌ عليه پيش اماميّه، پايان دوره نيابت خاصه و نصب خاصّ است. طبق
اين اصل، امام عصر(عج)، دو غيبت دارد: صغرا و كبرا. تفاوت غيبت صغرا با غيبت كبرا، در
امكان رابطه با آن حضرت به‏واسطه سفراى چهارگانه بود. اين سفرا، مسؤوليت رهبرى
فكرى و سياسى شيعيان را به‏نيابت از امام برعهده داشتند.[1] در واپسين روزهاى حياتِ
آخرين سفير، امام زمان(ع) طىّ توقيعى شريف، پايان يافتن دوره نيابت خاصه را اعلام
كردند.[2] از آن پس، هيچ شخصيت حقيقى، نمى‏تواند مدّعى شود كه ازطرف امام(ع) منصوب
خاص است و مسؤوليت يا وكالتى به‏او محول شده است.

شيخ‏مفيد، در «باب وجوب إخراج الزكاة إلى الإمام» از كتاب «مقنعه»، به‏انتصاب
خاص‏اشاره‏مى‏كند.[3] در اين باب، او معتقد است كه: در فقدان پيامبر و در غياب قائم مقام
او،نوبت‏به‏منصوب خاص مى‏رسد كه عهده‏دار جمع‏آورى زكات و پرداخت آن به‏مصارف
شرعى‏شود.


(1). براى آشنايى با نقش نوّاب اربعه، ر.ك: حيات فكرى سياسى امامان شيعه، ج‏2، ص‏227.

(2). كتاب الغيبة، ص‏242 - 243.

(3). المقنعة، ص‏252.

تعداد نمایش : 2447 <<بازگشت
 

 فهرست مجلات فصلنامه حکومت اسلامی بصورت فایلهای PDF

 

 

 فهرست کتاب ها 

 

 

درس خارج
«فقه نظام سیاسی اسلام»
استاد: حضرت آیت‌الله محسن اراكی دام‌عزه

         کلیه حقوق برای مرکز تحقیقات علمی دبیرخانه خبرگان مجلس محفوظ است.

صفحه اصلی|اخبار|راهنمای تنظیم و ارسال مقالات|کتاب ها|فصلنامه|درباره ما