صفحه اصلی|اخبار|درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام|تماس با ما
منو اصلی
اوقات شرعی
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
عضویت
معرفى كتاب الإدارة و النظام الإداري عند الإمام علي عليه السلام
معرفى كتاب الإدارة و النظام الإداري عند الإمام علي عليه السلام تاریخ ثبت : 1390/11/17
طبقه بندي : ,34,
عنوان : معرفى كتاب الإدارة و النظام الإداري عند الإمام علي عليه السلام
مولف : عبدالله اميني
دریافت فایلpdf :

pdffileبرای دریافت فایل  PDF کلیک نمایید.

متن :

|454|

معرفي كتاب الإدارة و النظام الإداري عند الإمام علي عليه السلام

 

عبدالله اميني

شيوه پژوهش در كتاب

ويژگيهاي اداره از نظر امام علي عليه السلام

 


 

كتاب "الادارة و النظام الاداري عند الامام علي(ع)" ـ با عنوان: اداره و ساختار اداري از ديد
امام علي عليه السلام ـ در 1419 ق./1998 م. توسط مركز پژوهشهاي اسلامي غدير، در بيروت به
چاپ رسيده است.

 

نويسنده كتاب، دكتر محسن باقر موسوي، در مورد اين اثر مي گويد:

 

پيشتر كتاب "انديشه اقتصادي در نهج البلاغه" را منتشر كردم؛ از اين رو پيشنهاد شد در باره
ديگر موضوعات عصر كنوني كه اسلام در مورد آنها شيوه و راهكارهايي براي چاره انديشي
مشكلات عرضه مي كند، مطالبي بنگارم كه كتاب "نظام اداري از ديد امام علي" يكي از
دستاوردهاي اين تصميم است. اين اثر در پاسخ به يكي ديگر از نيازمنديهاي حياتي امت اسلامي
براي دستيابي به پيشرفت و ترقي است، زيرا نقش ساختار اداري در پيشرفت ملتها از جمله ژاپن
و رشد تمدن آن، مورد اذعان همگان است؛ همچنان كه عقب ماندگي از اين نظام، سبب به وجود
آمدن ملتهاي جهان سوم و نابرخوردار و محروم شده است.

 

نهج البلاغه از آن رو كه دربردارنده مجموعه خطبه ها و نامه هايي است كه امام علي به
كارگزاران خويش نگاشته، به اثري غني در باره انديشه ها و شيوه ها و قوانين اداري تبديل شده، به
رغم جمله هاي گاه كوتاه، از محتواي ارزنده اي برخوردار است.

 

براي عرصه اين رهنمودها، از نهج البلاغه و نيز سيره رفتاري آن حضرت استفاده شد. جنبه
قانوني و فني و شرعي اين راهكارهاي ِحياتي و ضروري بيان شده است ـ پيشتر امثال "ماوردي"

 


|455|

و "فراء" و "ابن طقطقي" ـ در كتاب خويش "الفخري في الآداب السلطانية و الدول الاسلاميه"
انديشه هاي اداري و سياسي نهج البلاغه را ستوده، گفته اند: مردم به اين كتاب، پيوسته مراجعه
كرده اند، زيرا اثري است كه از آن حكمت و موعظه و توحيد و شجاعت و زهد و بلندهمتي،
آموخته مي شود. [1]

 

و "حمدي امين عبدالهادي" نويسنده كتاب "الادارة العامة في الدول العربيه" مي گويد: امام
علي، با فصاحت و بلاغت، جديدترين شيوه هاي اداري و حكومتي را در اختيار كارگزاران قرار
مي داد و از آن جمله، رهنمودهاي ارزنده اي است كه در عهدنامه مالك اشتر و ديگر سخنان و
نوشتارهاي حكمت آميز نهج البلاغه آمده است.
[2]

 

در عمل، امام كمتر از 5 سال ـ 35 تا 40 هجري ـ حكومت كرده و در بدترين اوضاع سياسي ـ
كه همراه با جنگها و تنشهاي بسياري بود ـ نظام اداري متيني را پايه گذاري كرد. ويژگيهاي اين
نظام كه گواه مدعاي نگارنده است، در فصل سوم كتاب آمده است.


شيوه پژوهش در كتاب

نگارنده مي گويد: قصد ندارم نهج البلاغه را به عنوان كتابي اداري معرفي كنم، همچنان كه
ديگر منابع اسلامي، مانند قرآن و احاديث را نمي توان گفت فقط در اقتصاد يا اداره و يا
جامعه شناسي و يا سياست است، چرا كه معتقديم تمامي آموزه هاي ديني براي زندگي شايسته و
بايسته اي است، كه در حد نياز و ضرورت، دربردارنده برخي دانشها است. ضمن اينكه براي
استنتاج و به دست آوردن علوم و معارف، مي بايست با ذهني فارغ و بي هيچ گونه پيش ذهني، به
سراغ اين منابع رفت، مبادا افكار و نظريات خود را بر آن تحميل كنيم.

 

در اين اثر كوشش شده است ساختار اداري مطرح شده در نهج البلاغه و سيره عملي امام، پس
از برداشت، با نظريات معاصر شرقي و غربي و انديشه هاي قديم مطابقت داده شود و بي هيچ
تأثيرگيري و انفعال، رأي صواب به دست آيد.

 

اين كتاب داراي چهار فصل است. در فصل اول، معناي اداره و واژههاي به كار گرفته شده
توسط حضرت امير عليه السلام در اين باره و نيز ويژگيهاي اداره از ديد امام بررسي شده است.
مبحث اول اين فصل، دربردارنده مطالب ذيل است:

 

مفهوم اداره نزد مسلمانان؛ كه "ابي يعلي فرّاء" و "ابن خلدون" و "فارابي" و "ماوردي" از آن

 


|456|

تعبير به "تدبير" ـ در مقابل "حكم" به معناي سياست ـ كرده اند و "ابن سينا" كتاب خود را در اين
باره، با عنوان "تدابير المنازل او السياسات الأهليه" نگاشته، كه به معرفي قواعد اداري ـ از اداره
خانواده تا اداره مملكت ـ مي پردازد.

 

مفهوم اداره در كلمات امير مؤمنان(ع)؛ واژه هايي همچون: تدبير، اِمْره، قدرت، سيد و
سيادت، سياست و راعي توسط نصوص اسلامي به كار گرفته شده است:

 

تدبير: لا فقر مع حُسن التدبير [3]؛ سبب التدمير سوء التدبير [4]؛ حسن التدبير و تجنب التبذير من
حُسن السياسه [5]؛ قوام العشير حُسن التقدير و ملاكُه حُسن التدبير. [6]

 

امره: الكريم يعفو مع القدرة و يعدل في الإمرة [7]؛ جمال السياسة العدل في الإمرة و العفو مع
القدرة [8]؛ العدل نظام الإمرة. [9]

 

قدرت: حُسن السيرة جمالُ القدرة [10]؛ عند كمال القدرة تظهر فضيلة العفو. [11]

 

سيادت و سيد: السيد مَن تحمّل المؤنة و جاد بالمعؤنة [12]؛ السيد لا يُصانع و لا يخادع و لا تغرّه
المطامع [13]؛ لا سيادة لمن لا سخاء له. [14]

 

سياست: كه به معناي حِقْن دماء و حفظ اموال و منع شرور و قمع دعّار و مفسدان و منع از نظام
منجر به فتنه و اضطراب است
[15]، در فرمايش امام، به معني اداره مردم، و در روايات چنين آمده
است:

 

فضيلة الرئاسة حُسن السياسة [16]؛ ملاك السياسة العدل [17]؛ مَن حسنت سياستُه دامت رئاستُه [18]؛
مَن ساس نفسَه ادرك السياسة [19]؛ الإحتمال زين السياسة. [20]

 

راعي: كه به معناي رعايت و حفاظت است و هر كه نَفْس خويش يا ديگري را راه بَرَد، به او
"راعي" گويند.
[21]

 

حضرت امير عليه السلام از اين واژه بسيار استفاده كرده است:

 

فاستجيبوا الداعي و اتبعوا الراعي [22]؛ مِن حق الراعي ان يختار لرعيته ما يختاره لنفسه [23]؛
العادل راعٍ ينتظر أحد الجزائين. [24]


ويژگيهاي اداره از نظر امام علي عليه السلام

اين مبحث، بخش دوم فصل اول است. نگارنده معتقد است: ويژگي انديشه اداري امام علي
عليه السلام، قواعد منطقي آن است و در نظر حضرت، مؤسسه اداري، جامعه كوچكي است كه

 


|457|

دربردارنده تمامي مقوّمات اجتماعي است و "اداره" دستگاه منظمي است ـ بدون آشوب و بهم
ريختگي ـ كه داراي اهداف عالي حياتي است؛ سازماني انساني گروهي و هدفدار.

 

نويسنده در ادامه به توضيح ويژگيهاي برشمرده مي پردازد:

 

ويژگي سازماني؛ چگونه سازماندهي و سامان بخشي شود؟ سازمان را چه استوار مي كند؟
چگونه سامان دهي و نظم پاشيده مي شود؟

 

ويژگي انساني؛ انسان متشكل از عقل و هواي نفس است. عقل و هوي، به نظر امام چيست و
منبع فضائل و رذائل كجاست؟ و تقوا چيست و متقيان كيانند و نشانه هاي آنان چيست؟

 

ويژگي گروهي؛ ضرورت وجود اجتماع، چگونگي شكل گيري گروه، دسته بندي گروه ها،
گروه گرايي، دستيابي به اجتماع شايسته و صالح.

 

ويژگي هدفمند بودن؛ آيا آفرينش، بيهوده است؟ آيا خلقت بشر بي هدف است؟ هدف از
آفرينش آدمي چيست؟ دنيا وسيله است، نه هدف؛ بهشت از آن ِكيست؟ مؤمن چه كسي است؟
عقل و حلم و علم به چه معنا است و بهره هاي آن چيست؟

 

فصل دوم ، با عنوان: مدير و صفات و وظايف او، و در سه بخش: صفات مدير، وظايف وي
و پيروي و حرف شنوي است.

 

بخش اول: صفات مدير از ديد افلاطون، ارسطو، فارابي، صاحب نظران غربي و حضرت
امير(ع)، با بهره گيري از منابعي، همچون: الجمهورية، السياسة، آراء اهل المدينة الفاضله، ادارة
الناس فَنٌّ، غرر الحكم و دُررَالكلم، الحسبة، السياسة الشرعية في اصلاح الراعي و الرعية، مقدمة
في الإدارة المحلية، نظام الحكم و الإدارة في الإسلام، مبادئ الإدارة العامة و قضاياها في النظرية و
التطبيق، ادارة الأفراد و العلاقات الإنسانية، قوانين الوزارة و سياسة الملك؛ و منابع فارسي:
سازمان و مديريت، اصول مديريت علمي، مديريت جديد و مديريت و رهبري آموزشي.

 

نگارنده معتقد است، از جمله صفات شايسته مدير ـ از نظر امام علي ـ ويژگيهاي ذيل است:

 

1. وقار: جمال الرجال الوقار [25]؛

 

2. نرمخويي و سعه صدر: آلة الرئاسة سعة الصدر [26]؛ من لان عودُه كثفت أغصانُه [27]؛

 

3. خويشتن داري و مدارا: الحلم و الأناة توأمان ينتجها علوّ الهمة [28]؛ رأس الحكمة مداراة
الناس [29]؛

 


|458|

 

4. گذشت: اولي الناس بالعفو أقدرهم علي العقوبة [30]؛

 

5. همه جانبه نگري در صدور حكم: مِن الخرق المعاجلة قبل الإمكان و الأناة بعد الفُرصة [31]؛

 

6. سخت كوشي: مَن بذل جُهْد طاقته، بلغ كُنه إرادته [32]؛ فهم لا يرضون مِن اعمالهم القليل و لا
يستكثرون الكثير [33]؛ قدر الرجل علي قدر همته [34]؛

 

7. وقت شناسي: اخرم الناس رأياً من أنجز وعده و لم يؤخّر عَمَل يومِه لِغَده [35]؛

 

8. زيركي و آينده نگري: يومه خيراً مِن أمسه [36]؛

 

9. جلب رضايت مردم، با تشويق و احسان: زين الرئاسة الإفضال [37]؛ و عدل و انصاف: و أشعر
قلبك الرحمة للرعية و المحبة لهم و اللطف بهم، و لا تكونن سَبُعاً ضارياً تغتنم أكلهم، فانهم
صنفان: إمّا اخٌ لك في الدين أو نظيرٌ لك في الخَلق ... فَاعْطهم مِن عفوك و صفحك مثل الذي
تحبُّ و ترضي ان يعطيك الله مِن عفوه و صَفْحِهِ38}.

 

در نظر امام علي، اين صفات، از جمله ويژگيهاي هر مدير است. امام مي فرمايد: "الولايات
مضامير الرجال"؛ اداره و تدبير، مجالي براي پديدار شدن شايستگي ها و توان آدمي است،
همچنان كه سواران لايق در ميدان مسابقه شناخته مي شوند.

 

بخش دوم: وظايف مدير؛ براي مدير، وظايفي چند، از جمله: برنامه ريزي، سازماندهي،
جهت دهي و نظارت و گاه، شناسايي نيرو و ابزار و هماهنگي برمي شمردند؛ همچنان كه
تصميم گيري از ديگر امور مهم هر مدير است.

 

امير مؤمنان وظايف رييس و مرئوس را برمي شمرد و وظايف ذيل را لازم و مفيد مي داند:

 

انديشه و مشورت، به منظور برنامه ريزي و نتيجه گيري؛ مراقبت و نظارت و سازماندهي.

 

در شرح محورهاي فوق، نگارنده به بيان مطلب ذيل ـ از ديد امام ـ پرداخته است:

 

اهميت انديشه، فوايد آن، شيوه انديشه، تقويت آن، موانع تفكر و انديشه، خط قرمز در
برنامه ريزي و انديشه و رابطه برنامه ريزي و اداره.

 

در محور دوم (مشورت) اين مطالب آمده است:

 

اهميت شورا، فوايد آن، شروط مشورت، پي آمدهاي عدم مشورت يا مخالفت با آن.

 

در ادامه مطالب، سيره عملي امام در مشورت بررسي شده و نمونه هايي از مشورتهاي
حضرت در ابقاي حكمراني موسي اشعري، عزل قيس بن سعد از ولايت مصر، رفتن به شام،
جنگ با خوارج، رويارويي با "خرّيت بن راشد" و نصب "زياد بن ابيه" بر فارس ذكر شده است.

 


|459|

 

مباحث بعدي: تصميم نهايي با كيست؟ تفاوت شورا و دموكراسي، شورا و تدبير است.

 

در محور سوم (برنامه ريزي) مطالب زير را مي خوانيم:

 

آشنايي با شرايط زمان و مكان، اولويتها و تقديم و تأخير، آمادگي براي آينده، تقسيم وقت و
زمان بندي. و در محور چهارم (نظارت) مباحث آتي وجود دارد:

 

تعريف نظارت، مراحل آن (مراقبت ذاتي و خارجي و ارزش گذاري) و راههاي مراقبت.

 

بخش سوم: در اطاعت و پيروي و لزوم و نقش آن و انگيزه ها و پيامدها است.

 

فصل سوم ، با عنوان "نظم اداري در زمان امير مؤمنان" و در دو بخش: اداره مركزي و
اداره منطقه اي است.

 

بخش اول: اداره مركزي در زمان امام، متشكل از سه مؤلفه: امام و كارگزاران و منشيان است؛
يعني امام و خليفه چگونه برگزيده مي شود؛ ويژگيهاي امام: دورانديشي، توانمندي، اعتبار نظر او،
عدالت، دانايي و آگاهي، اندرز و ارشاد، عدم دلبستگي به دنيا، پاسخگوي امت، تأمين كننده
خواسته ها، صلابت و متانت وي، خوش برخوردي، گراميداشت دين باوران، رسيدگي به
نيازمندان و خداباوران عبادتگر.

 

در قسمت كارگزاران ـ كه با عنوان "وزرا" آمده است ـ تعريف وزير و مساعد و نياز به
كارگزار و كارگزاران و مشاوران پيامبر و امام علي عليه السلام ذكر شده است.

 

و در ادامه: منشيان و كُتّاب، نياز به آنان، ويژگي منشيان، وظايف كُتّاب و كاتبان امام آمده
است.

 

بخش دوم: اداره منطقه اي و محلي، شامل: كارگزاران و واليان، مسؤول بيت المال
(صندوق دار)، قاضيان، محتسبان و عسكريان، دادرسان، منشيان و دفترداران و فرمانده هان
ارتش و پيك و نامه رسانان، و در ادامه سير و دگرگوني نظام محلي و شرحي در مورد افراد
برشمرده فوق آمده است.

 

فصل چهارم ، با عنوان "مقايسه و ارزيابي انديشه اداري نزد امير مؤمنان و نظريه هاي
كلاسيك معاصر" و در سه بخش: نظريات كلاسيكي در سازماندهي، تجارب اداري معاصر و
اصلاح اداري است.

 


|460|

 

در بخش اول و در دنباله مباحث، از نظريه پردازان غربي و آراي آنان در سازماندهي و
ارزيابي اين انديشه ها، شرحي ذكر شده است. نگارنده مي افزايد: امام علي عليه السلام در نظام
اداري بر نكات ذيل تأكيد مي ورزيد:

 

عنصر انساني، آگاهي و دانش، رابطه رييس و مرئوس، رويارويي با جمودگرايي و رقابت
آگاهانه.

 

بخش دوم به بيان تجارب اداري معاصر، از جمله كشور ژاپن مي پردازد و از جمله تجارب،
تصميم گيري شورايي و اشتغال مادام العمر آموزش پيگير ضمن خدمت و تجربه اندوزي
برشمرده مي شود. سپس به بيان ديدگاه نهج البلاغه در اين سمت و سو پرداخته و موارد ذيل بيان
مي شود: شور و مشورت در تصميم گيري و حُسن انتخاب مدير و عمل مقرون به علم و پيشگامي
در كار ـ از لحاظ وقت شناسي و جزم در كار و روزآمدي و بكارگيري تجربه ـ و دلسوزي و تفقد
پدرانه مدير.

 

مطلب بعدي در باره مركزيت گرايي اداري و مركزيت زدايي است. مزايا و مشكلات هر يك
از اين دو شيوه ـ از جهات سياسي و فرهنگي و جغرافيايي و اداري و اجتماعي ـ بررسي شده، در
ادامه، به بيان توزيع وظايف ميان مركز و مناطق ـ در برنامه ريزي و سازماندهي و بودجه و اجرا و
نظارت ـ پرداخته شده است. سپس اين شيوه از نظر امام علي(ع) بررسي شده است. نگارنده بيان
مي دارد: گويا امام به "مركزيت سياسي و حكومتي" و "غير متمركز بودن اداره" توصيه و عمل
مي كرده است، اما اختيارات گسترده اي كه امام به واليان خود مي داده است ـ كه امروزه از آن به
"اتحاديه كنفدراسيون" تعبير مي شود ـ نشانگر قدرت اداري استانداران در تصميم گيري و تعيين
كارگزاران و تشكيل مجالس مشورتي و گردآوري و تجهيز سپاه و ترسيم سياست خارجي در
جنگ و صلح و نيز حفظ امنيت داخلي و تشكيل دستگاه قضايي و اداري و نفقات مالي بوده
است؛ به گونه اي كه مي توان گفت حكومت و سياست، غير متمركز بوده است.

 

شرح و ذكر نمونه هايي از محورهاي مختلف برشمرده شده، در دنباله مطالب كتاب آمده
است.

 

بخش سوم، "اصلاح اداري" به وسيله تأمين امنيت شغلي؛ تنظيم ساعات و قانون كار؛ مراقبت
و كنترل؛ آموزش ضمن خدمت؛ دوري از پارتي بازي و روآوري به شايسته سالاري؛ صندوق
رسيدگي به شكايات؛ بالا بردن معنويات در كاركنان و ... است.

 


|461|

 

بيان صد توصيه اداري از نظر نهج البلاغه، پايان بخش مباحث كتاب است. از جمله اين
سفارشها:

 

لازم است مدير پيشگام در اجراي قوانين باشد: من نصب نفسه للناس إماماً فليبدأ بتعليم نفسه
قبل تعليم غيره
[39]؛

 

سخت كوشي، پوشاننده خطا است: عيبك مستورٌ ما أسعدك جِدّك [40]؛

 

هر كس مرهون عمل خويش است: من أبطأ به عمله لم يُسرع به نسبه [41]؛

 

رازنگهداري: الرأي بتحصين الأسرار [42]؛

 

واقع نگري و دوري از آرزوهاي دست نيافتني: من أطال الأمل أساء العمل [43]؛

 

مهارت و كفايت: قيمة كل امرءٍ ما يحسنه [44]؛ هلك امرؤٌ لم يعرف قدره [45]؛

 

كم كاري موجب پشيماني است: من قصّر في العمل ابتلي بالهمّ [46]؛

 

شكيبايي و بردباري: لا يعدم الصبور الظفر و إن طال به الزمان [47]؛

 

آزادمنشي: من استبد برأيه هلك و من شاور الرجال شاركها في عقولها [48]؛

 

هدف، وسيله را توجيه نمي كند: أتأمرونّي أن أطلب النَّصْرَ بالجور [49]؛

 

دوري از زياده روي: ثمرة التفريط الندامة و ثمرة الحزم السلامة [50]؛

 

برنامه متنوع روزانه: ان للقلوب شهوة و اقبالاً و ادباراً فأتوها من قِبَل شهوتها و إقبالها فانّ
القلب اذا كره عمي
[51]؛

 

خويشتن داري و نرمي: من لان عودهُ كثفت أغصانه [52]؛

 

يكپارچگي و يكرنگي: الخلاف يهدم الرأي [53]؛

 

نزاكت در برخورد: و اخفص لهم جناحك [54]؛

 

اخذ حقوق به مقدار ضرورت، نه بيشتر از همه: و امسك من المال بقدر ِضرورتك [55]؛

 

يكدل و يكزبان: و أمره ألايعمل بشيءٍ من طاعة الله فيما ظَهَر فيخالف الي غيره فيما أسرَّ [56]؛

 

مساوات با همگان: و آس ِبينهم في اللحظة و النظرة [57]؛

 

وقت شناسي: و أوقع كلّ أمر موقعه [58]؛

 

كار را به كاردان سپار: فضع كل امرءٍ موضعه [59]؛

 

تماس و ارتباط مستمر: فلاتطولنّ احتجابك عن رعيتك فانّ احتجاب الولاة عن الرعية شعبةٌ
من الضيق و قلة علم بالامور
[60]؛

 


|462|

پي نوشت ها:
[1] ـ آداب السلطانيه، ص12. [2] ـ الادارة العامة في الدول العربيه، ص26. [3] ـ غرر الحكم، شرخ خوانساري، ‏437/6. [4] ـ همان ‏126/4. [5] ـ همان، ‏385/3. [6] ـ همان ‏515/4. [7] ـ همان، ‏126/2. [8] ـ همان، ‏375/3. [9] ـ همان، ‏198/1. [10] ـ همان، ‏391/3. [11] ـ همان، ‏324/4. [12] ـ همان، ‏839/2. [13] ـ همان، ‏137/2. [14] ـ همان، ‏403/6. [15] ـ ابن طقطقي، فخري في الآداب السلطانيه، ص20. [16] ـ غررالحكم، ‏423/4. [17] ـ همان، ‏116/6.

 

[18] ـ همان، ‏294/5. [19] ـ همان، ‏209/5. [20] ـ همان، ‏197/1. [21] ـ راغب، مفردات، ص198. [22] ـ نهج البلاغه، خطبه 154. [23] ـ غررالحكم، ‏25/6. [24] ـ همان ‏19/2. [25] ـ همان، ‏362/3. [26] ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، ش176. [27] ـ همان، ش214. [28] ـ همان، ش460. [29] ـ غررالحكم، ‏52/4. [30] ـ همان، ش52. [31] ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، ش363. [32] ـ غررالحكم، ‏368/5. [33] ـ نهج البلاغه، خطبه 193. [34] ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، ش47. [35] ـ غررالحكم، ‏472/2.

 


|463|
[36] ـ همان ‏50/2. [37] ـ همان ‏108/4. [38] ـ نهج البلاغه، نامه ها، ش53. [39] ـ همان، كلمات قصار، ش73. [40] ـ همان، ش51. [41] ـ همان، ش23. [42] ـ همان، ش48. [43] ـ همان، ش36. [44] ـ همان، ش81. [45] ـ همان، ش149. [46] ـ همان، ش127. [47] ـ همان، ش153. [48] ـ همان، ش؟. [49] ـ همان، خطبه 126. [50] ـ همان، كلمات قصار، ش181. [51] ـ همان، ش193. [52] ـ همان، ش214. [53] ـ همان، ش215. [54] ـ همان، نامه 46. [55] ـ همان، 21. [56] ـ همان، 26. [57] ـ همان، 27. [58] ـ همان، 53. [59] ـ همان، 53. [60] ـ همان. [61] ـ همان. [62] ـ همان. [63] ـ همان. [64] ـ همان.

 


دفتر دوم
ويژه نامه حكومت علوي
منتشر مي شود.

شماره بعدي مجله حكومت اسلامي نيز به
مناسبت بزرگداشت سال اميرالمؤمنين(ع)
اختصاص به مباحث حكومت علوي دارد.دفتر
دوم كه به عنوان شماره زمستان منتشر مي گردد،
از جمله شامل اين مباحث مي باشد:
عدالت اجتماعي در حكوت علوي
نظام قضايي اميرالمؤمنين(ع)
حقوق مردم در نگاه علي(ع)
قهر و مدارا در حكومت علوي
انگيزه هاي مخالفت با حكومت علوي(ع)
وظايف و مسؤوليتهاي حاكم در نگاه علي(ع)
موقعيت جغرافيايي و كارگزاران حكومت علوي
عدالت و خودكامگي ستيزي در انديشه سياسي علي(ع)
آزادي مخالفان سياسي در حكومت علوي(بخش دوم)
تحليل علي(ع) از حكومتهاي پس از پيامبر(ص)
حكومت علوي و اهتمام به سازندگي جامعه و رفاه مردم
... و مطالب متناسب ديگر


تعداد نمایش : 7957 <<بازگشت
 

 فهرست مجلات فصلنامه حکومت اسلامی بصورت فایلهای PDF

 

 

 فهرست کتاب ها 

 

 

درس خارج
«فقه نظام سیاسی اسلام»
استاد: حضرت آیت‌الله محسن اراكی دام‌عزه

         کلیه حقوق برای مرکز تحقیقات علمی دبیرخانه خبرگان مجلس محفوظ است.

صفحه اصلی|اخبار|راهنمای تنظیم و ارسال مقالات|کتاب ها|فصلنامه|درباره ما